Чайгы үени кижи бүрүзү, ылаңгыя бичии болгаш элээди ажы-төл, хүнге дөгеленип, бүдүн чыл дургузунда шылаан мага-бодун дышкарып, кадыкшылын быжыктырып алыр дээш, аажок манаарлар. Шак ол үе келгени канчаар-даа аажок өөрүнчүг. Республиканың хөй-ле чурттакчы чону Улуг-Хем кыдыынче, Чагытай, Дус-Хөл, Хадың дээш-ле чер-чуртунуң хемнер, хөлдеринче дыштанып, аңаа барып эштип турарлар. Кандыг-даа кижи сугга кириксевейн канчаар. Ынчалза-даа чоокку неделяларның сан-чурагайы дүвүрелди оттуруп турар. Хемнер, хөлдер долгандыр өөрүшкү айыыл-халапче шилчип турары хомуданчыг.
2026 чылдың эштир сезонунуң эгезинден тура Тыва Республиканың суг объектилеринге амы-тынындан чарылган кижилер саны көвүдээн. Оларның чамдыызы назы-четпээн ажы-төл.
Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалык суурга июль 3-түң хүнүнде 20 хире харлыг 2 уруг эштип турда, чалгыг алгаш барган. Оларның бирээзи эрикче боду эштип үнүп келген, а өскези сугже кире берген. 24 харлыг аныяк уругнуң мага-бодун Россияның ОБЯ-зының Тывада дилеп тывар камгалал бөлүү амдыгаа чедир дилеп турар.
Кызыл хоорайның солагай талакы эриктер дачаларынга кылымал суг шыгжамырынга үш назы четпээн уруглар улуг улустуң хайгааралы чокка эштип турда, оларның бирээзи сугже дүжүп кире берген. ОБЯ-ның водолазтары 13 харлыг уругнуң мөчүзүн эриктен 5 метр, ханызы 2 метр черден тып алган.
Чаа-Хөл суурдан 17 км ыракка Саян-Шушенск суг шыгжамырынга эштир кылдыр тускай дериттинмээн черге 17 харлыг 2 оол база-ла улуг улустуң хайгааралы чокка эштип турда, оларның бирээзин сугнуң агымы алгаш барган. Айыыл-халап болган черге Россияның ОБЯ-зының биче хемелер талазы-биле күрүне инспекциязының төвүнүң Шагаан-Арыгның участок инспекторлары, өрт-камгалал кезээ, полиция, эмнелге, чагырга ажылдакчылары болгаш оолдарның төрелдери дүргени-биле четкилеп келген. Сугга дүшкен оолдуң мага-бодун суг дүвүнден тып алганнар.
Хадың хөлге 37 харлыг эштиринге мергежээн херээжен кижи хөлдү кежир эштип чорупкаш, кады турган дуңмазын эриктиң бир талазынга манадып кааш, бир шак дургузунда эштип үнүп келир мен дээш, сураг барган. Дуңмазы девидээш, ОБЯ эргелелинче дамчыдыпкан. Камгалакчылар 7 кижи 3 техникалыг чеде берген. Эмчи дузазы хереглеттинмээн. Эжиндирикчи айыткан черинден эвес, а өске угже эштип үнүп келген. Херээжен кижи харын-даа онча-менди болган.
Кижилер канчап амы-тынындан чарлып турарыл?
Хем, сугларга кижилерниң дүжүп, амы-тынындан чарлып турарының чылдагааны — ада-иелерниң ажы-төлүн хайгааравайн турары база улуг улустуң харыысалга чогу.
Июнь 22-ден 28-ке чедир хыналдалар үезинде Кызылдың солагай талакы эриктер болгаш “Дар” дачаларының девискээрлеринге хыналдаларның түңнелинде 6 хардан 12 харга чедир бичии уругларның улуг улустуң хайгааралы чокка эштип турганы 14 таварылга илереттинген. Ында кандыг-даа камгалал постулар чок, сугнуң дүвүнде будуктуг ыяштар азы кадыр эл-даа туруп болур болгай.
Улуг кижилер база боттарының багай үлегерин көргүзүп турарлар. Июнь 26-27 хүннеринде Дус-Хөл, Хадың, Чагытай хөлдерге Иштики херектер яамызы рейдилерни калбаа-биле чоруткан түңнелинде 22 эзирик кижини туткан. Оларның ийизи биче хемчээлдиг хемелерни башкарарын оралдашкан, өскелери дүржок чоруун көргүскеннер. РФ-тиң административтиг корум-чурум үрээшкиннериниң кодекизиниң 20.1 чүүлү ёзугаар 3 протоколду тургускан. Дыштаныр хүннерде эң-не хөй кижилерниң дыштаныр чери Чагытай хөл корум-чурум үрээшкиннериниң төвү апарып, дүвүрелди оттуруп турар.
Айыыл-халапты болдурбас дээш ...
Тываның Чазаа сугга айыыл-халапты болдурбас дээш, чогуур хемчеглерни чорудуп, албан черлеринге даалгаларны берген. Профилактика ажылдарын калбаа-биле үргүлчүлелдиг чорудар ужурлуг дээрзин Чазактың төлээлери айыткан.
«Кол күштү тус черниң бот-башкарылга органнары киирер ужурлуг» — деп, Уран-оол Ондар демдеглээн. Чурттакчылыг черлерниң чазак-чагыргазынга болгаш чогуур органнарынга улусчу эки турачы дружиналардан тургускаш, хемнер, хөлдер кыдыгларынга дежурныйлаашкынны организастаарын, чонга массалыг информация чепсектери, социал четкилер болгаш үн улгаттырар херекселдер дузазы-биле чонга айыыл чок чоруктуң дүрүмнериниң дугайында чонга дыңнадып чедирерин дааскан. Эң-не кол чүүл – улуг улустуң хайгааралы чокка хемнер, хөлдер кыдыында назы четпээннерниң барын тодараткаш, дүргени-биле чогуур хемчеглерни чорудар.
Кожууннар чагыргалары эки турачы улусчу дружиналарның дежурныйлаашкынының графигин тургускаш, хүннүң-не Чаңгыс аай дежурный-диспетчер албаннары-биле (ЕДДС) медээлер солчулгазын тургузар ужурлуг. Түңнел отчеттарны неделя санында Чазак Даргазының оралакчызы Шолбан Сендаш хүлээп алыр.
Регионнуң кол турисчи черлери турар Таңды кожуунче онза кичээнгейни салып турар. Биче хемелер талазы-биле күрүне инспекциязының инспекторлары полиция-биле кады «Суг – айыыл чок чоруктуң девискээри» деп акция ёзугаар күштелдирген патрульдарны чорудуп турар.
Уруг-дарыгны канчап камгалап алырыл?
Ажы-төлдүң айыыл чок чоруу чүгле ада-иеден, кырган-ава, кырган-ачалардан, ниитизи-биле улуг кижилерден хамааржыр. Бир эвес уругну бажыңында херекке албайн турар болза, шагдаа ажылдакчыларының кандыг-даа хоруглары дээштиг болбас.
Ажы-төлдү суг кыдыынга, чеже-даа сыык болза, дөмей-ле улуг кижиниң хайгааралы чокка арттырып болбас. Эштир кылдыр дериттинмээн черлерге – көвүрүглер адаанга, боогдалдар чанынга, карьерлерге эштирин шуут чөпшээревес. Камгалал чеңи-чоктар болгаш улуг улустуң хайгааралы чокка үрдүрер матрастарлыг, камераларлыг эриктен ырадыр эжиндирип болбас. Танывазы черлерге эштип болбас.
Дириг артарының дүрүмнери
Сугже кирериниң мурнунда шыңганнар курлу бербес кылдыр изиргендирип, сула шимчээшкинден кылып алыр. Сугже хенертен эвес, а чоорту кирер ужурлуг. Температураның хенертен чавызай бээри чүрекке айыылдыг. Сугга 30 минутадан көвүдедир туруп болбас. Доңа бербези-биле сооксумаар сугга 5-10 минутадан көвүдетпес. Суг иштинге буттарындан туттунуптар, сугже киир идиптер, кым кайы хире ханы шымныптар эвес дээн ышкаш айыылдыг оюннарны хоруур. Суг кыдыынга арага ижери шуут хоруглуг. Арага ижипкен кижи суг айыылындан оваарынмас, ооң шимчээшкини база баксырай бээр. Ынчан сугга дүже бээриниң айыылы улуг. Уруг-дарыгга эң-не кол хоругну – сугже чүгле улуг кижилер-биле баар деп ыяк өөредир. Ол дүрүмнү чайгаар-ла боду сагып турар апаргыже, хүннүң-не сагындырып чугаалаар.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чок болган кижилерниң өг-бүлелеринге кажыыдалын илереткеш, республиканың бүгү чурттакчы чонун кончуг оваарымчалыг болурунче кыйгырган.
Суг дээрге күштүг болгаш бодунуу-биле турар чүүл-дүр, ону кым-даа чагырып шыдавас. Ол өөрүшкүнү эккээр-даа болза, оваарымча чок чорукту шыңгыы кезедиптер. Даштын агаар изип турар үеде бот-боттарывыска кичээнгейлиг болуп көрээлиңер. Бир эвес силер хем кыдыынга улуг кижиниң үделгези чок бөлүк оолдар, уругларны көрүп кагзыңарза, доктаапкаш, сагындырыгдан кылып, полицияже долгаптыңар. Силерниң кылдыныыңар бөгүн бир кижиниң амы-тынын камгалап болур. Бодуңарны болгаш чоок улузуңарны камнап чоруңар.
/ Чыжыргана СААЯ.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...