| Часкы хову ажылдарынга белеткел |
2026 часкы хову ажылдарынга белеткел Тывада эгелээн деп чугаалап болур.
Көдээ ажыл-агый яамызының ажык медээлеринден алырга, көдээ ажыл-агый сайыды Юрия Оруспай, яамының үнүш болгаш механизация килдизиниң начальниги Эртине Монгуш дээш өске-даа специалистер барыын зона кожууннарының чөвүлел хуралын февраль 27-де Чөөн-Хемчик кожуунга эрттирип, келир часкы хову ажылдарынга белеткел дугайында чугаалашканнар. Ол хуралга барыын кожууннарның чагырга даргалары, көдээ ажыл-агый эргелелдериниң удуртукчулары, агрономнары болгаш тараажы фермерлер киришкен.
Барыын зона кожууннарынга келир часкы хову ажылдарынга белеткелди сайгарып чугаалашканы анаа эвес. Чүге дээрге 2026 чылда Барлык биле Алаш суггарылга четкилерин чаартыр, суггатты келир чайын чорударынга белеткел ажылдарын чорудуп турар. Барлык суггарылга системазын чаарткан түңнелинде Аксы-Барлык, Эрги-Барлык, Бижиктиг-Хая, Барлык сумуларның девискээринде шөлдерни суггарар, аңаа багай эвес тараа болгаш сиген дүжүдү өстүрер арга тургустунар. Барлык суггарылга системазында ажылдарның хемчээли база эвээш эвес. 23 километр узун дурттуг демир-бетон кол каналды септээр, 12 километр узун дурттуг чер бугаларны аштаар. Барлык суггарылга четкизинге ажыглаар чаашкынналдырар дериг-херекселдерни садып эккелген. Суггарылга системазының септелгези доостурга, оларны тургускаш, шөлдерни суггарып эгелээр.
Тываның Көдээ ажыл-агый яамызының медээлери ёзугаар алырга, Алаш суггарылга четкизиниң чаартылгазы 2026 чылдың январь айда доозулган. Ол ажылдарга 5,1 сая рубльди чарыгдаан. Алаш суггарылга системазының суг аксып үндүрер буга бажын септээн, кол каналдан суг агып үнерин өйлээр дериг-херекселди бүрүнү-биле солаан, 300 метр хире узун дурттуг эрикти быжыглаан.
Барлык суггарылга системазында чаартылга ажылдарын барып көрүп чорааш, чаарттынган суггарылга четкилериниң ажыглалынче улуг кичээнгейни салырын Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг демдеглээн.
Чоокта чаа республиканың Көдээ ажыл-агый яамызынга хуралга часкы хову ажылдарынга белеткел дугайында чугаа чоруп турда, барыын кожууннар зоназында муниципалдыг суггарылга системаларын септеп чаартып, катап ажыглалга киирер талазы-биле чаңгыс-даа төлевилел ажылдап кылдынмаанын, саналдап киирдинмээнин айытканын демдеглеп каары артык эвес.
Республиканың төп болгаш чөөн зона кожууннарының хуралын Көдээ ажыл-агый яамызынга эрттирген. Аңаа төп болгаш чөөн кожууннарның чагырга даргалары, көдээ ажыл-агый эргелелдериниң удуртукчулары, агрономнары болгаш тараажы фермерлер киришкен. Часкы белеткелге хамааржыр айтырыгларның аразындан суггарылга чугула айтырыг бооп арткан.
Республикада суггарылга системаларын 2030 чылга чедир катап ажыглалга киирип, тараа аймааның болгаш мал чеминге ажыглаар сигенниң бедик дүжүдүн суггаттыг шөлдерге тарып өстүрүп, мал чеминиң быжыг курлавырын тургузар сорулганы Тываның удуртулгазы боттандырып турар амгы үеде кайы-даа кожуунга суггарылганың аңгы-аңгы хевирлерин, арат бугаларындан эгелээш, суггат системаларынга чедир ажыглаары тоң чугула.
Боттарының акша-хөреңгизин киириштирип тургаш, суггарылга системаларын тургузуп, ажыглап турар тараажы болгаш ногаажы фермерлерниң арга-дуржулгазын кичээнгейге алыры база артык эвес.
Фермер Геннадий Ким Кара-Хаак сумуда 1996 чылдан бээр картофель болгаш ногаа аймаа тарып өстүрүп келген. Бодунуң ажыл-чорудулгазынга фермер амгы үениң мурнакчы технологияларын элээн калбаа-биле ажыглап турар. Картофель болгаш ногаа аймаан дамдыладып суггарарының системазын шөлдерге тургузарының грант мөөрейинге фермер киришкеш, субсидия акшазын республиканың Көдээ ажыл-агый яамызындан алган. Грантының негелделери ёзугаар дамдыладып суггарар системаны шөлдерге тургузарынга чарыгдалдарның 75 хуузун фермер субсидия акшазы-биле, а 15 хуузун бодунуң акша-хөреңгизи-биле дуглаан. 50 метр ханы чер адаандан сугну сордуруп, ногаа аймаан дамдыладып суггарар дериг-херексел электри энергиязын эвээш чарыгдаар, сугну база суггарылгага эвээшти чарыгдаар. Дамдыладып суггарар дериг-херекселди суггатка ажыглаарга, суггатка чарыгдалдар оранчок эвээш дээрзин ооң арга-дуржулгазы бадыткаан.
Тараажы Михаил Санниковтуң Таңдыда Дүрген хем унунда тараа шөлдеринде чаашкынналдырып суггарар “WodaR» марканың машиназын Новосибирск хоорайда “Техпромторг” компанияның специалистери 2025 чылда тургузуп каан. Чаашкынналдырып суггарар машинаның терге бүрүзүн тускай электрилиг шимчедикчи чуукталдырып чоруур. Машинаның долганып суггарар шөлүнүң радиузу 3 908 метр азы бир долгангаш, 47 га шөлдү суггарып кааптар – аңаа 6 киловатт электроэнергияны чарыгдаар. Ол машинаны бир шөлден өске шөлче көжүрүп болур, а шөл бүрүзү суг мөөңнеп аксыр улуг кудуктуг болур ужурлуг – оон сугну машина шөлче чаашкынналдыр чажар. Бо кыдат машина ийленчек черлерде шөлдерни-даа суггарып шыдаар күчүлүг. Кыдат машинаның ажылын “ырактан” телефон азы компьютер дамчыштыр башкарып, ооң ажылын хайгаарап, чаашкынналдырып суггарарын өйлеп болур.
2026 чылда болгаш ооң соонда планныг 2027–2028 чылдарда Россияның көдээ ажыл-агыйын акшаландырарынга 540,4 миллиард рубль акшаны тускайлап үндүрген. 2028 чылга чедир планныг үеде тараа шөлдериниң хемчээлин кызыргаш, тараа аймаан ажаап өстүреринге суггаттың, минералдыг чемишчидилгениң бедик технологияларын ажыглаары көрдүнген. Бо ажылдар бистиң республикада суггарылга системаларын 2030 чылга чедир катап ажыглалга киирип, тараа аймааның болгаш мал чеминге ажыглаар сигенниң бедик дүжүдүн суггаттыг шөлдерге тарып өстүрүп, мал чеминиң быжыг курлавырын тургузар сорулга-биле дүжүп турар деп демдеглеп болур.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12