Тываның төөгүчүзү
Тываларның төөгүзүн, культуразын болгаш ёзу-чаңчылдарын шинчилээринге, тывалар делегейге билдингир болдурарынга улуг үлүүн киирген энтограф, археолог, төөгү эртемнериниң доктору, Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы Севьян Вайнштейн 1926 чылдың апрель 12-де Москвага төрүттүнген.
1950 чылда Москваның күрүне университединиң төөгү факультедин доозуптарга, Севьян Вайнштейнни Тываже ажылдадып чоруткан. Төөгүзү хандыр шинчилеттинмээн Тыва аныяк эртемденниң мурнунга делгем болгаш ханы эртем-шинчилел ажылдарының оруун ажыткан. Тус черниң чонунуң амыдырал-чуртталгазынга болгаш төөгүзүнге кичээнгейлиг, алыс черле сайгарар угаан-медерелдиг аныяк эртемден тожуларның амыдырал-чуртталгазы Тываның өске девискээрлериниң чурттакчыларындан онзагай ылгалдыг деп билип, 1951 чылда Тожуга чедип, тожуларның ажыл-ижи, амыдырал-чуртталгазын шинчилээр ажылды эгелээн. Дөрт-беш чылдар дургузунда Тожуга каш катап барып, тожулар-биле найыралдажып, оларның тос чадырларынга чурттап, кады аңнап, балыктап, оларның амыдырал, ажыл-ижи-биле таныжып, хөй этнографтыг болгаш археологтуг материалдарны аныяк эртемден чыгган. 1956 чылда “Тожунуң тывалары” темага төөгү эртемнериниң кандидады атты камгалаан.
1957–1963 чылдарда Куңгуртугда Тере-Хөл хөлде ортулукта эрте-бурунгу шивээни шинчилеп турган. Төөгүже Пор-Бажың деп ат-биле кирген шивээниң улуг хемчээлдиг археологтуг казыышкын шинчилелдерин Севьян Вайнштейнниң удуртулгазы-биле 1963 чылда чоруткан. Пор-Бажыңның дугайында “Советская этнография” сеткүүлге Севьян Израилевич тодаргайы-биле тайылбырлап бижээн.
Севьян Израилевич Тываның шупту районнарын кезип, тус черниң чонунуң аразынга чурттап, шинчилел ажылдарын ханыладыр чорудуп турган эртемден. 1969 чылда “Тыва улустуң тывылганы болгаш этнографтыг төөгүзү” (“Происхождение и историческая этнография тувинского народа”) темага доктор диссертациязын камгалаан.
Тываның дугайында эртем ажылдарын болгаш өске-даа материалдарны Севьян Вайнштейн даштыкы чурттарның улуг сеткүүлдеринге удаа-дараа парладып турган. Оларның ачызында база тывалар делегейге билдингир апарган.
Тываның төөгүчүзү Севьян Израилевич Вайнштейнниң 100 харын 1926 чылдың апрель 12-де эртем ниитилели болгаш хөй-ниити демдеглеп эрттирген.
Сагды ышкаш оол болза...
Совет Эвилелинден чалаттырып келген педагог Анатолий Шадрин Тывага хореография уран чүүлүн үндезилээн. Ооң баштайгы өөреникчилери Наталья Ажыкмаа, Сай-Хөө Моңгуш, Фаина Дубовская, Николай Кысыгбай, Галина Бады-Сагаан дээш өскелер-даа. Оларның аразындан Андрей Сагдының танцыларның аялгаларын дыңнап, танцылаарының чаражын Анатолий Васильевич болганчок-ла мактай бээр турган.
Таңды кожууннуң Межегей сумунуң малчын араттары Бегзи биле Ишимаа Оюннарның дун оглу, өг-бүлениң сес ажы-төлүнүң эң улуу, келир үеде баштайгы тыва хореографтарның бирээзи Андрей Бегзиевич Сагды 1927 чылдың апрель 22-де төрүттүнген.
Андрей кончуг шимченгир, орлан-эрес оол болган. 1942 чылда Бай-Хаак школазының дөрткү клазынга өөренип турда, Кызылда ажыттынган театр студияга өөредир оолдар, уругларны шылгап шилиир комиссия Андрейни база шилип алган.
Андрейниң танцылаарының чаражын көрген кыстар “Саглы ышкаш хову болза, Сагды ышкаш оол болза...” деп баштактанып чугаалажып турганнар дээр.
Театр-студияның балет бөлүүн 1950 чылда тарадыптарга, Андрей Сагды актёр болуп ажылдап турган. Ленинградтың театр институдунга өөредири-биле бөлүк чыып, аңаа шилилге эрттирерге, Андрей Сагды ону чедиишкинниг эрткеш, институтче өөренип кирген. Ол институтту 1955 чылда дооскаш, Тываның хөгжүм-шии театрынга артистеп ажылдап чораан, ынчалза-даа хореографиядан черле чарылбаан. Театрга болгаш өске-даа культура одагларынга оолдар, уругларны хореографияга өөредиринге, танцыларны тургузарынга үргүлчү киржип турган. Чогум-на бо чылдагаан-биле Андрей Бегзиевич культура ажылынга бүрүнү-биле бердинген. Эң ылаңгыя республиканың культура одагларынга хореография уран чүүлүн хөгжүдеринге улуг үлүүн киирген. Ол 60 харлыынга чедир танцы- лаан — Андрей Бегзиевич Сагдыга “Дээди чергениң танцычызы” шаңналды тывыскан. Тывага культураны хөгжүдеринге киирген үлүү дээш “Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы” атка төлептиг болган.
Аялгалары куттулбушаан
Тываның баштайгы профессионал композитору Алексей Чыргал-оол 1924 чылдың апрель 24-түң чылыг-чырык часкы хүнүнде төрүттүнген. Ынчангаш-ла ада-иези оглун Чыргал-оол деп адап каан-на боор оң.
Келир үениң композитору Бай-Тайга кожууннуң Шуйнуң кара-доңгак аймак уктуг. Ооң ачазының ады Бокташ. Тыва Арат Республика үезинде документилерге Чыргал-оолдуң ат-сывын Кара-Доңгак Бокташ оглу Чыргал-оол деп бижээн.
Тыва Арат Республиканы 1944 чылда ССРЭ-ге каттыштырып, тываларның ат-сывын совет паспортка орусчуду советчидип бижиттирип турган. Ынчангаш Чыргал-оолдуң ады фамилиязы апарган. А төрел аймааның Кара-Доңгак ады уштунуп чыдып каан. Шак ынчаар Алексей Боктаевич Чыргал-оол деп ат-фамилиязы тывылган.
Чыргал-оолдуң хөгжүмге салым-чаяаны авазы Салчак Мызыктан дамчаан деп бижимелдер база бар. Авазы ус-шевер болгаш, дааранырда үргүлчү ырлап орар. Авазының аянныг ырын хүннүң дыңнаар оол канчап ыр-шоорга ынак, хөгжүмчү апарбас боор.
Шуйнуң Сарыг-Бел деп черге чайлаг школазы ажыттынарга, ачазы аңаа оглун өөредип киирип каан. Ол школаның башкызы Лексо мандолина деп хөгжүм херекселинге ойнаарга, бичии Чыргал-оол аажок сонуургап дыңнаар болган. Башкызы ону эскерип кааш, мандолинага ойнап өөредип каан. Келир үениң композиторунуң хөгжүмче оруу ынчаар эгелээн деп болур.
Тыва Арат Республика үезинде барыын кожууннарның төвү турган Кызыл-Мажалык суурга дөрт класстыг школа ажыттынарга, ада-иези Чыргал-оолду ол школага өөредип киирип каан. Оглун чайлаг, ооң соонда эге школага турганын бодаарга, ада-иези бурунгаар көрүштүг, эртем-билигниң ужур-дузазын медереп билип турган улус-тур.
Кызыл-Мажалык школазынга Чыргал-оол балалайкага база ойнап өөренип алган, орус аялгаларны безин мандолина биле балалайкага ойнаар апарган. Эге школаны Чыргал-оол тергиин эки өөредилге-биле доозарга, ону 1940 чылда Кызылда каттышкан школаже өөредип чоруткан. 1942 чылда Кызылга ажыттынган театр-студияже уран чүүлге салым-чаяанныг оолдар, уругларны шилип алыр тускай комиссия Чыргал-оолду база хүлээп алган. Театр-студияга өөренип тургаш, Алексей Чыргал-оол баштайгы ырын бижээн. Ол дээрге чогаалчы Степан Сарыг-оолдуң “Чымчак салгын” деп шүлүүнге бижээн ыры.
Эриннерниң ошкашканы
Эътти-ханны тудуштурган...
деп уян одуруглар бар ыры аныяктарның кончуг ынак ырызы апарган. Бо ыры чогааттынгандан бээр 82 чыл эрткен, «Чымчак салгын» ыраажыларның күүселдезинден амга чедир үнмээн.
Алексей Боктаевич 1945 чылда театр-студияны дооскаш, хөгжүм-шии театрынга артистеп, шиилерниң хөгжүм каасталгазынга ажылдап, ырыларны бижип турган. Ол үеде бижээн ырыларының аразындан Константин Тоюннуң сөзүнге бижээни “Ыраажы кыс” деп ыры база ам-даа ыраажыларның күүселдезинде.
Алексей Чыргал-оол Казань хоорайның консерваториязынче өөренип киргеш, 1957 чылда дооскан. Ооң диплом ажылы “Алдан-Маадыр” деп симфониктиг поэма тыва симфониктиг хөгжүм уран чүүлүнүң үндезинин салган.
Баштайгы тыва профессионал композитор, дирижёр, башкы Тыва АССР-ниң улустуң артизи, ССРЭ-ниң улустуң артизи Алексей Боктаевич Чыргал-оолдуң тыва хөгжүм уран чүүлдүң хөгжүлдезинге киирген үлүү улуг.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны эш-өөрүнүң, төрелдериниң хууда архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY