Репрессияга таварышкан
Коммунистиг идеологияга дүүшпес чогаалдар парлап үндүргенинге “Звезда” биле “Ленинград” сеткүүлдер 1947 чылда ССРЭ-ниң үстүкү удуртулгазының буруудаашкынынга таваржып, кол редакторлары политиктиг репрессияга таварышкан. Ол-ла уг-биле чурттуң регионнарынга солун-сеткүүлдерниң шүүрээшкини эгелээн. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң бригадазы Тывага чедип келгеш, солун-сеткүүлдерге, номнарга парлаттынган чогаалдарның утка-шынарын хынаан. Бригаданы баштап келген Никодим Гильярди биле Михаил Скуратов олар хуралды эрттирип, тыва чогаалчыларның чогаалдарында националисчи хөөннер барын демдеглеп, чамдык чогаалдарны болгаш оларның авторларын адаан. Ындыг шүгүмчүлелге Сергей Пюрбю биле Монгуш Идам-Сүрүң чөпшээрешпес бодалын илереткеннер. Шак ынчаар Сергей Пюрбю биле Монгуш Идам-Сүрүңнү националисчи хөөннерге дорт буруудадыр арга тыптып келген, оларны буржуаз-бай, орус-тыва язы-сөөк ылгаар чүүлдерге буруудадып, хосталгазын казып шииткен. Моңгуш Идам-Сүрүңнүң хууда салым-чолунуң дугайында материалдар парлалгада эвээш.
Монгуш Идам-Сүрүң 1920 чылдың апрель 30-де Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунда Кара-Суг деп черге төрүттүнген. Үжүк-бижикти чайлаг школазынга өөренип алган. 1930 чылдарның төнчүзүнде ооң шүлүктери республика солуннарынга парлаттынып эгелээн. 1944 чылда баштайгы «Шүлүктер» деп ному чырыкче үнген. 1946 чылда шүлүктериниң “Төрээн чуртка” деп чыындызы парлаттынган.
Идам-Сүрүң Ыдыраанович В. Маяковскийниң «Кым болурул?», «Чүнү эки дээрил, чүнү багай дээрил?» деп шүлүктерин, И. Крыловтуң басняларын, К. Чуковскийниң, К. Симоновтуң, С. Маршактың болгаш өске-даа орус-совет чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдургулаан. В Маяковскийниң «Кым болурул?», «Чүнү эки дээрил, чүнү багай дээрил?» деп шүлүктери эге класстарның тыва дылда чогаал номнарынга парладып, өөреникчилерниң ынак шүлүктери апарган.
Монгуш Идам-Сүрүң тыва литературага балаттынмас изин арттырган чогаалчы.
Чогаал делегейинге чуртталга
Республиканың парлалгазының хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун киирген эне, Тываның ном үндүрер черинге хөй чылдар дургузунда редакторлап ажылдаан Дырбак Халбыновна Кюнзегеш 1932 чылдың май 1-де төрүттүнген.
Дырбак Халбыновна солун болгаш долу утка-шынарлыг чуртталганы чурттап эрткен эне. Тыва чечен чогаалдың болгаш чогаалчыларның дугайында ол хөйнү билир чораан. Ынчангаш ону тыва литератураның алдын “шыгжамыры” деп сөөлгү салгалдарның чогаалчылары чугаалажыр. Бир эвес Дырбак Халбыновна ол “шыгжамырны” ажыткан болза, улуг салгалдарның чогаалчыларының хууда амыдырал-чуртталгазының дугайында солун, харын-даа мырыңай хөктүг хөй чүүлдерни билип алыр ийик бис. Чижээлээрге, Тываның улустуң чогаалчызы Юрий Шойдакович Кюнзегештиң дугайында. Тыва Арат Республика үезинде ооң ат-сывын документиге Кол Күнзегеш Шойдакович деп бижээн. Тываны ССРЭ-ге каттыштырып, тываларга совет паспорттар тыпсып, орус ат шилип алыңар деп сүмелеп турганындан Күнзегеш “Юрий” деп атты шилип алган. Ады шак ынчаар орусчудур бижээн Кюнзегеш деп фамилиязы апарган.
Юрий Кюнзегеш аныяанда шагдаа болуксап турган. Билдириишкин бижип алгаш, шагдаа черинге чеде бээрге, начальниги чок болган. Орук ара душ бооп, “Сылдысчыгаштың” редакциязынче кире бээрге, солунга баштайгы шүлүктери парлаттынган оолду корреспондентиге хүлээп алган. Шак ынчаар Кюнзегештиң чогаалчы ажылы шуудаан.
Дырбак Халбыновна Чадаананың школазынга өөренип тургаш, солун-сеткүүлдерден Юрий Кюнзегештиң шүлүктерин номчааш, оларны 50-60 харлыг ашак кижи бижип турар деп бодаан. Кызылдың 2 дугаар школазынга өөренип кээрге, билдине берзе-ле, ооң сонуургап номчуп турары шүлүктериниң автору “Сылдысчыгаш” солунда ажылдап турар аныяк оол болган. Дырбак биле Юрий эш хуузу-биле таныжып алганнар. Юрий оон беш хар улуг боорга, Дырбак “Юрий акый” деп адаар турган.
Юрий Кюнзегеш “Шын” солуннуң корректору турда, Дырбак деп уруг аңаа ужуражып бо-ла кээр чораан. Ынчангаш Дырбак биле Юрийниң улуг амыдыралче оруу “Шын” солунга башташкан деп болур. Дырбак Халбыновна хөй чылдар дургузунда Тываның ном үндүрер черинге, “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнге корректорлап, редакторлап ажылдаан.
Чогаал делегейинге солун чуртталганы чурттап эрткен, ачы-буянныг узун назынны назылаан өгбе, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы Дырбак Халбыновна Кюнзегеш 93 харының бүдүүзүнде, апрель 30-де, чырык өртемчейден чарлып чоруткан.
Маадыр Чола
Совет үеде ооң ады бүгү Тывага диңмиреп турган. “Маадыр Чола” деп чугаалаарга-ла, Чөөн-Хемчик районнуң “Чыраа-Бажы” совхозтуң мурнакчы малчыны, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры Чола Моңгуштуң дугайында дээрзи дораан-на билдингир.
Алдарлыг малчын Чола Допур-оолович Моңгуш феодалдыг Тыва үезинде 1918 чылдың беш (май) айның 1-де малчын арат өг-бүлеге төрүттүнген деп ооң документилеринде бижиттинген. Тыва Арат Республиканың хамаатыларының төрүттүнген дугайында документилерин тургузуп эгелээрге, Чола беш айның каштың хүнүнде төрүттүнгенин кым-даа чиге билбес болган. Удавас частың болгаш күш-ажылдың байырлалы Май 1-ни байырлап эрттирер болганда, ооң төрүттүнген хүнүн май 1 кылдыр документиге бижип каарын суму чагыргазының даргалары саналдаанын малчын боду сактып орган деп чугаа база бар.
Тыва автономнуг область үезинде колхозтарны (коллективтиг ажыл-агыйларны) тургузуп, малчын араттарның мал-маганын колхозтуу кылдыр коллективчидип турган. Кончуг аныяк, 30 хар чаа-ла ашкан назынында Чола Моңгуш Чыраа-Бажынга 1950 чылда тургустунган колхозка мал-маганын дужаагаш, боду хойжулай берген. Ажыл-агыйжы эр Чола Моңгуш чүгле колхозтуң, районнуң эвес, бүгү Тываның мурнакчы малчыннарының санынче кирген. 1965 чылда Чола Моңгушка “Тыва АССР-ниң алдарлыг малчыны” атты, 1966 чылда Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры бедик атты тывыскан, эдеринчи шаңнал-мактал Совет Эвилелиниң эң дээди күрүне шаңналы Ленин ордени ооң хөрээнге чайнай берген.
Маадыр Чоланың күш-ажылчы чедиишкиннерин база тускай санап үндүрген чүве-дир. Чыраа-Бажынга 30 чыл дургузунда малчыннап ажылдааш, төрүүр хойлардан 20 муң хураганны доруктуруп өстүрген, муң ажыг центнер дүктү кыргып алган, күрүне бюджединче (ол үениң совет акшазы-биле) чартык миллион рубль орулганы киирген. Совет үеде бир хлеб өртээ 16 көпеек турганын алыр болза, амгы үениң акшазы-биле чартык миллиард рубль орулганы Маадыр Чола күрүнеже киирген деп чижеглеп санаар болза, хөлүн часпас бис.
Чаа-Хөлдүң ус-шеверлери, чурукчулары
Чонар-даш чонар ус-шеверлер Байындылар династиязы бүгү Тывага эки билдингир. Ооң үндезилекчи өгбези ус-шевер Байыр Сарыгович Байынды 1921 чылдың май 1-де Даа кожууннуң Ак-Туруг сумузунга төрүттүнген.
Бичии Байыр терек чөвүрээзинден, ыяштан, ооң ада-иези көжүп-дүжүп чурттап чорааны Алдын-Булак деп черде чымчак даштан дириг амытаннар дүрзүлери чазаарынга ынак чораан. Чоорту ооң ындыг хандыкшылы сагыш-сеткилиниң, шевер холдарының чогаадыкчы салым-чаяаны апарган.
Баштайгы тыва профессионал чурукчу Сергей Ланзы чүгле чурулга уран чүүлүнче эвес, тываларның ыяш, чонар-даш чазаар уран чүүлүнче база улуг сагышты салып турган. Тываның Чурукчулар эвилелиниң удуртукчузу апаргаш, Тываны кезип, ус-шеверлерни дилеп чорааш, Ак-Туругда Моңгуш Черзи болгаш Байыр Байынды сугларның сиилбип чазаан дүрзү-хевирлериниң онзагай аяныын эскерип, оларга чурттаар бажың-балгатты Кызылга тыпкаш, Тываның чурулга-бүдүрүлге мастерскаязынга ус-шевер чазаныкчылар кылдыр ажылга киирген. Байыр Сарыговичиге чагыглар ёзугаар чогаадыкчы байдалга доктаамал ажылдаар арга тургустунган. Ус-шеверниң ажылдары делгелгелерге, чүгле көрүкчүлерниң эвес, профессионал чурукчуларның болгаш скульпторларның кичээнгейин хаара туткан. Байыр Байындының чогаадыкчы ажылының эң бедик үнелели күрүнениң И. Репин аттыг шаңналы болган.
Ооң оглу Эрес биле уруу Елизавета Байындылар ачазының ус-шевер салым-чаяанын дөзээннер. Елизавета Байыровна ачазы ышкаш И. Репин аттыг күрүне шаңналының эдилекчизи, Эрес Байырович Тываның улустуң чурукчузу атка төлептиг болган.
Чаа-Хөл чурттуг база бир салым-чаяанныг чурукчу, Казаньның уран чүүл училищезиниң доозукчузу, ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү Май-оол Даржай 1936 чылдың май 1-де Булуң-Терек суурга төрүттүнген.
Май-оол Александровичиниң чогаадыкчы ажылында бир онзагай чүүл –баштайгы херээжен ус-шевер сиилбикчи чазаныкчы Раиса Аракчааның, баштайгы тыва ужудукчуларның бирээзи А. Ёнзактың дээш Тываның өске-даа ат-алдарлыг кижилериниң овур-хевирин портрет чуруктарында арттырганы.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны төрелдериниң, эш-өөрүнүң хууда архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...