Уругларның ынак ырызы
Аныяк автор Делгер-оол Ооржактың “Кадарар мен” деп баштайгы шүлүү 1957 чылда бичии уругларның “Сылдысчыгаш” солунга парлаттынган. Чогаадыкчы ажылы чаа-ла шуудап эгелээн аныяк композитор Каадыр-оол Бегзи:
Кадар оъттуг ийни
Казып, казып оъттаар,
Хоюг аккыр дүктүг
Хоюм чараш, оой-ээй...
деп чаптанчыг, чараш сөстерлиг шүлүкке аялганы бижээн. Ол ырыны нотазы-биле “Сылдысчыгаш” солунга парлапкан дораан-на ыры бүгү Тывага дүрген тарап, шупту уругларның ынак ырызы апарган. Барык 70 чыл дургузунда бо ырыны бичии оолдар, уруглар ырлажып келген. Ооң баштайгы күүседикчилери амгы үеде 80 хар ажыг назынныг кырган-авайлар болгаш кырган-ачайлар. Оларның уругларының уруглары бо ырны бөгүн ырлажып турар.
Амгы үеде бо ыры улустуң ырызы апарган. Концерттерге ырының адын “Кадарарда хоюм чараш” деп чарлап-даа турар. Чамдык ыраажылар ырының авторларының ат-сывын билбес, концерттерге, оларның аттарын чарлавас. Шүлүкчү Делгер-оол Ооржак биле композитор Каадыр-оол Бегзи бо ырдан өске ырлар биживээн-даа болза, оларның ат-сывы тыва уран чүүлге балаттынмас бооп артып каар ийик.
“Кадарар мен” деп ырының сөзүнүң автору Делгер-оол Айдын-Хөөевич Ооржак 1937 чылдың май 9-та Сүт-Хөл кожууннуң Чодураалыг-Сайыр деп черге төрүттүнген. Алдан-Маадыр 7 чыл школазын дооскаш, Тываның көдээ ажыл-агый техникумунче өөренип кирген. Ону дооскаш, Кызылга, Тожуга харылзаа шугумунга ажылдап чораан.
“Шын”, “Тываның аныяктары”, “Сылдысчыгаш” солуннарга, “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнге шүлүктерин болгаш өске-даа жанрларга бижээн чогаалдарын парладып турган. Бичии уругларга шүлүктериниң “Хензигбейлер” деп чыындызы 1993 чылда чырыкче үнген.
Баштайгы Тыва эртемден
1952 чылдың май 9-та ветеринария эртемнериниң кандидады эртем адының документилерин Тываның көдээ ажыл-агыйының Теве-Хая суурда арга-дуржулга станциязының ажылдакчызы Илья Кызыл-оолга тывыскан. Тываларның аразындан эртемден атты эң-не баштай камгалаан кижи кылдыр ооң ады төөгүже кирген. “Тыва автономнуг областың эпизоотологтуг характеристиказы” деп темага диссертацияны Илья Дөңгүр-оолович камгалаан.
Ол солун болгаш белен эвес чуртталганы чурттап эрткен, Тывага мал ажыл-агыйын сайзырадырынга улуг үлүүн киирген эртемден Илья Дөңгүр-оолович 1918 чылда феодалдыг Тываның Улуг-Хем кожууннуң Кожай деп черге төрүттүнген. Ол черге чурттап чораан орус тараачыннарның ажы-төлү-биле ойнап өскен болгаш, орус дылга чугаалап өөренип алган. Тыва Арат Республика үезинде Шагаан-Арыгда орус эге класстар школазын 1933 чылда тергиин өөредилге-биле доозарга, ону Даг-Алтайда Ойрот-Тура (амгы Горно-Алтайск) хоорайда көдээ ажыл-агый техникумунче өөредип киирген. Ону Илья Кызыл-оол 1937 чылда кызыл диплом-биле доозарга, Москвада Ветеринария академиязынче өөредип чоруткан. Бо дээди өөредилге черин 1941 чылда база-ла кызыл диплом-биле доозарга, Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээн. Студент эш-өөрү-биле Москваның камгалалынга киржип, Брянск, Орлов областардан мал-маганны Уралче поездилерге чүдүрүп чорударынга киржип турган. Тываже 1941 чылдың төнчүзүнде чанып келген. Дайын чылдарында Кызыл Шеригге дайынчы аъттарны шилииринге, фронтуга кызыл коъшту чыырынга идепкейлиг киржип турган.
Эртемден Илья Кызыл-оол тыва малдың, эң ылаңгыя хойнуң, уксаазын экижидип, ооң продуктулуун көвүдедир талазы-биле эки үре-түңнелдиг эртем-шинчилел ажылын чоруткан. Ол элээн хөй ажылдарын бижээн. “Тывада малдың халдавырлыг аарыглары болгаш оларның-биле демисежириниң хемчеглери” деп эртем-шинчилел ажылының баштайгы ному 1947 чылда чырыкче үнген. “Көдээ ажыл-агый терминнериниң орус-тыва словарын” ажылдап кылгаш, 1959 чылда үндүрген. Илья Дөңгүр-оолович ниитизи-биле эртем-шинчилел ажылдарының 30 ажыг номнарын бижээн.
Эртемден Илья Дөңгүр-оолович Кызыл-оолдуң ады “ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери” деп номче киир бижиттинген.
“Дамырактың” үннериниң бирээзи
“Тываның аныяктары” солунга “Дамырак” чечен чогаал бөлгүмүнүң 1970–1980 чылдарда кежигүннери аныяктарның аразындан Лидия Иргит, Олег Шүңней, Марит Хайдып, Артык Ховалыг, Борис Күжүгет, Антон Үержаа, Василий Хомушку, Мария Күжүгет, Клара Доржу, Артур Хертек, Борис Казырыкпай дээш элээн каш оолдар, уругларның чогаалчы ат-сураа номчукчуларга эки билдингир апарган. Оларның аразындан Марит Хайдыптың бижээн шүлүктери, чечен чугаалары утказының, ында илереттинген бодалдарның амыдыралчы талазы-биле элээн ылгалып турган. Ону Тываның шыырак орус чогаалчыларының бирээзи Светлана Козлова эскерип, Марит Хайдыптың элээн каш шүлүктерин орус дылче очулдурган. Ол шагда Светлана Владимировнаның очулгазы дээрге аныяк авторларга дыка бедик үнелел турган.
“Дамыракчыларның” хөй кезии ол үеде шүлүк жанрынга “долганып” турган болза, Борис Хайдып проза жанрынче чайылган. Ооң баштайгы түңнели — 1979 чылда чырыкче үнген “Белдир” роман. Бо романның бир янзы чүүлү – аныяк оолдуң, кыстың ынакшылын, оларның бот-боттарынга хамаарылгазын таңмаланган совет хевирден бир янзы ылгалдыг кылдыр көргүскени. “Белдир” аныяк авторнуң эң баштайгы болгаш сөөлгү улуг чогаалы болган. Роман чырыкче үнген соонда, автору чырык черден чарлып чоруткан.
Марит Хандыкайевич Хайдып 1947 чылдың май 15-те Эрзин кожууннуң Булуң-Бажы суурга төрүттүнген. Кызылдың педагогика институдунуң филология факультедин дооскаш, Тыва телевидениеге болгаш радиога, “Тываның аныяктары” солунга ажылдап чораан. Чогаалчы Марит Хайдыптың адын ооң төрээн чери Булуң-Бажы суурнуң библиотеказынга тывыскан. Чогаалчының “Белдир” романы, солун-сеткүүлдерге үнген чогаалдары, чогаалдарының чыындызы, ооң бодунуң чуруктары – Марит Хайдып аттыг библиотеканың эң үнелиг чүүлдери.
Нота бижиир композитор
Аялгаларны, ырларны чеже-даа чараштыр чогаадыр болза, композитор бүрүзү нотазын чиге шын кылдыр бижип шыдавас боор чүве-дир оң, частырыглыг кылдыр бижип алган суг болгулаар. Нота деп чүвени билбес кижилерге бөдүүнү-биле тайылбырлаарга: нотограф дээрге ноталарны шын, чараштыр бижиир кижи-дир ийин.
Компьютерге нота бижиир программалар тыптып келгижеге чедир Тывага дың чаңгыс нотограф (нота бижиир кижи) композитор Мерген-оол Нурсат турган. Тываның Композиторлар эвилелиниң харыысалгалыг секретарынга ажылдап турган үезинде композиторларның ырларының 70 ажыг чыындыларын парлаарынга белеткээн. Оларның аразында А.С. Лаптанның, Б.Х. Чүлдүм-Сүрүңнүң, Б.М. Кенештиң дээш өске-даа билдингир композиторларның ырларының чыындылары бар.
Композитор, нотограф Мерген-оол Ховалыгович Нурсат 1946 чылдың май 14-те Кызыл хоорайга төрүттүнген. Бичиизинде-ле баянга боду ойнаар апарган. 10 харлыында Кызылдың бичии уругларның хөгжүм школазының баян клазынга өөренип кирген. Школаны дооскаш, Кызылдың хөгжүм училищезинче өөренип киргеш, ону 1960 чылда дооскан. Республиканың хөгжүм школаларынга баян клазынга башкылап ажылдап чораан.
Хөгжүм херекселдеринге күүседир симфониктиг аялгаларны чогаадып турган. Чогаалчы Леонид Чадамбаның сөзүнге бижээни “Бичии Елена” ырызы Тываның “ХХ векте бичии уругларның эң эки ырызы” деп шаңналга төлептиг болган. Композиторнуң хөгжүм болгаш ыры чогаалдарының “Үнген хүнүм алгап тур мен” деп чыындызы 2018 чылда чырыкче үнген.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны өг-бүлелериниң, эш-өөрүнүң хууда архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...