“ТЫН ДЭЭШ ДЕМИСЕЛДИҢ” АВТОРУ
Чогаалчы Феликс Сеглеңмей 1917 чылдың май 10-да феодалдыг Тываның Даа кожууннуң (амгы Чөөн-Хемчик) Бажың-Алаак сумузунда Доскаар деп черге көшкүн малчын араттың өг-бүлезинге төрүттүнген.
Тыва Арат Республика үезинде үжүк-бижикти төрүмелинден сонуургак оол сумуга чайын ажыттынар чайлаг школазынга өөренип алгаш, өске кижилерни үжүк-бижикке өөредип-даа турган. 1935 чылда 18 харлыында Кызылда каттышкан школага өөренир дээш чедип кээрге, ону Даг-Алтайда Ойрот-Тура (амгы Горно-Алтайск) хоорайда көдээ ажыл-агый техникумунче өөредип чорудупкан. Ону дооскаш, зоотехник эртеминиң аайы-биле Тываның кожууннарынга Феликс Шаажаң-Хөөевич ажылдап чораан.
Баштайгы шүлүктерин 1940 чылдарның эгезинде республика солуннарынга парлаткан. Ооң чогаалчы хандыкшылын Сергей Пюрбю, Олег Сагаан-оол суглар деткип турганнар. Феликс Сеглеңмейниң бижээн элээн хөй чогаалдарының аразындан 1955 чылда “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнге парлаткан “Нина Салчак каникулда” деп чечен чугаазы эң чедиишкинниг болган. Ону тыва чечен чогаалды школаларга өөредириниң программазынче 1956 чылда киирип, бешки класстың өөредилге номунга парлаан. Школаларга тыва литератураның өөредилге программазын 1970 чылда чаарткан соонда, “Нина Салчак каникулда” деп чечен чугааны чаа өөредилге номунче киирбээн. Ынчалза-даа бо чечен чугаа номчукчуларның ынак чогаалдарының бирээзи бооп арткан. Ону өөредилге программазынче 1986 чылда катап киирген.
Чогаалдарын Феликс Сеглеңмей республика солуннарынга, “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнге парладып чораан. Чогаалдарының баштайгы чыындызы “Чечен чугаалар” деп ат-биле 1980 чылда чырыкче үнген, ийиги “Аңчы угбалышкылар” номун 1988 чылда парлаткан.
Феликс Сеглеңмейниң чогаалдарының аразындан “Тын дээш демисел” деп тоожузу — ооң чогаадыкчы ажылының эң бедии. Номчукчуларның сонуургалын тоожу аажок хайныктырган, сагыш-сеткилин хөлзеткен. Тыва кижиниң эртем-билигже чүткүлүн тоожунуң маадырлары хуурак оолдар Шойдаң, Чанзаң, Чымба оларның овур-хевирин дамчыштыр чогаалчы бүзүренчиг кылдыр чуруп көргүскен деп литература критиктери үнелээн.
ТИПОГРАФИЯДА ХӨГЖҮМ ШКОЛАЗЫ
Тыва Арат Республиканы Совет Эвилелинге 1944 чылда каттыштырган соонда, бичии салгалдың уран чүүлге сайзыралынче шыңгыы кичээнгейни салып эгелээн. Тыва автономнуг областың күүсекчи комитединиң 1947 чылдың май 22-де хүлээп алган доктаалы ёзугаар Кызылга бичии уругларның хөгжүм школазын ажыдар деп шиитпирлээн. Бо хүннү Кызылдың бичии уругларның хөгжүм школазының ажыттынган хүнү кылдыр демдеглеп келген. Ооң директорунга пианист Эльза Кирштейн томуйлаткан. Кызылда республика типографиязының бажыңының өрээлдериниң бирээзинге фортепианону тургускаш, 1947 чылдың июнь 1-ниң хүнүнде фортепиано клазын ажыдып, аңаа баштайгы өөреникчилерни хүлээп алган. Фортепиано клазынга кичээлдерни школаның директору болгаш чаңгыс-ла башкызы Эльза Генриховна эрттирип турган. Кызылдың школаларынга өөредилге чылы доозулган, а хөгжүм школазынга өөредилге чаа-ла эгелээн. Хөгжүм школазынга өөренир күзелдиг оолдар, уруглар эвээш эвес болгаш, өөредилге чайгы дыштанылга үезинде безин үзүктелбээн. 1948 чылда фортепиано клазынга өрээлди Кызылдың 3 дугаар школазынга (амгы үеде муниципалдыг өөредилге албан чери “Аныяк”) тускайлап берген. Чоорту баян, аккордеон, хылдыг болгаш үрер хөгжүм херекселдериниң класстары ажыттынып, школа хөгжүп, Тываның уран чүүлүнге көскү черни ээлей берген.
Кызылдың бичии уругларның хөгжүм школазынга пианист, композитор, Тываның улустуң артизи Владимир Тока, республиканың симфониктиг оркестриниң баштайгы дирижёру, Тываның алдарлыг артизи Виктор Тока, совет үеде Москва филармониязының артизи, ыраажы, делегей чергелиг конкурстарның лауреады Надежда Красная дээш Тываны алдаржыткан өске-даа хөгжүмчүлер, ыраажылар хөгжүм уран чүүл делегейинче баштайгы базымнарын бо школадан эгелээннер.
2011 чылда Кызылдың хөгжүм болгаш уран чурулга школаларын каттыштырып, Бичии уругларның Надя Рушева аттыг уран чүүл школазы кылдыр эде организастаан.
ТЫВА ЭКИ ТУРАЧЫЛАРНЫҢ ТӨӨГҮЧҮЗҮ — КОДУР-ООЛ ОЮН
Алдарлыг журналист, очулдурукчу, Салчак Токаның чогаалдарының редакторларының бирээзи Кодур-оол Тарымаевич Оюн 1942 чылдың май 25-те Тыва Арат Республиканың Таңды кожууннуң Могай суурга төрүттүнген. «Шын», “Тувинская правда”, “Тываның аныяктары”, “Улуг-Хем” солуннарга ол журналистеп ажылдап чораан. Ооң журналист ажылының эң бедии – тыва эки турачыларның дайынчы оруунуң дугайында «Эки турачылар мурнуку шугумда» деп барымдаалыг номну бижээни.
Тыва эки турачылар дугайында ном бижиир дээш, 1967 чылдың август айда Кодур-оол Оюн Украина чедип, тыва эки турачылар-биле кады дайылдажып чораан Иван Тимофеевич Кузнецов, тываларны поездиге олурткаш, төрээн чуртунче фронтудан үдеп каан Николай Мелентьевич Клименко дээш өске-даа фронтучулар-биле таныжып алган. Олар тыва журналисти ооң чаңгыс чер чурттугларының тулчуп турганы черлерге чедирип, эки турачыларның канчаар эрес-дидим дайылдажып чораанын төөгүп бергеннер.
Тыва эки турачы дайынчыларның боттары-биле база журналист ужуражып, оларның сактыышкыннарын дыңнап, бижип алган. «Эки турачылар мурнуку шугумда» деп номда кирген материалдар шупту бадыткалдыг.
Бо номну бижииринден аңгыда, тыва эки турачыларның маадырлыг чоруун оларның төрээн чурту Тывада бедии-биле үнелевейн турарының, оларга тураскаалдың, оларның аттарын эдилээн кудумчулар чогунуң дугайында материалдарны солуннарга Кодур-оол Оюн парладып турган. Ооң мындыг уткалыг чидиг материалдары тус чер эрге-чагырга органнарының ынчангы удуртукчуларының сагыш-сеткилинге таарышпаан. Ынчангаш аныяк журналист оларның талазындан бүдүү кызагдаашкыннарга-даа таваржып турган.
Кодур-оол Оюннуң бижээни «Эки турачылар мурнуку шугумда» деп номну 1970 чылда республика типографиязынга парлап доозуп, ону тарадырынга Тываның ном үндүрер чери белеткей берген. Ном чырыкче үнерин манап турган тыва эки турачыларның холунга кирбээн – ону тарадырын хораан. Ынчангы үеде эрге-чагырганың бедик албан-дужаалдыг даргаларының талазындан ол чүгле Кодур-оол Оюнга эвес, а тыва эки турачыларга база хүндүткел чогунуң, харын-даа мырыңай дорамчылалдың демдээ болган.
Бо ном 1970 чылдан 1990 чылга чедир, 20 чыл иштинде республика типографиязынга шыгжагга чыткан. А.С. Пушкин аттыг библиотеканың фондузунга 1990 чылдың декабрь айда кирген. Тыва эки турачылар дугайында номну үндүр октавайн, ону камныы-биле кадагалап чорааны — республика типографиязынга, Тываның ном үндүрер черинге ажылдап чораан бөдүүн кижилерниң маадырлыг чоруу.
ЧАНДЫРАР ДУГАЙЫНДА ЧАРЛЫК
Ада-чурттуң Улуг дайынынга эрес-маадырлыг чоруу дээш тыва эки турачыларны ССРЭ-ниң орден, медальдары-биле шаңнаарының дугайында ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Чарлыы 1944 чылдың май 26-да үнген. Ол чарлык ёзугаар 80 тыва эки турачыга орден, медальдарны тывыскан.
Маадырлыы-биле амы-тынындан чарылган анаа дайынчы Оюн Түметейге болгаш улуг лейтенант Сат Бүрзекейге, тулчуушкуннарга эрес-маадырлыг чоруун көргүскен анаа дайынчы Оюн Сенгинге, капитан Түлүш Кечил-оолга Совет Эвилелиниң Маадыры атты тыпсырын ол чарлыкка айыткан турган. Ынчалза-даа шаңналдарны дайынчыларга тыпсыры чарлыкта айытканы ышкаш болбаан. Чүгле капитан Түлүш Кечил-оолга Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан.
Эвээш санныг тыва чоннуң төлээлери эки турачыларны фронтудан Ковров хоорайже чорудар, оон оларны төрээн чуртунче чандырар дугайында Совет Чазактың айтыышкыны-биле 1944 чылдың чазын үнген. Ынчалза-даа тыва дайынчыларны шуптузун чандырар арга чок болган. Оларның чамдыызы госпитальдарга балыгларын эмнеткеш, өске шериг кезектер-биле улаштыр дайылдажып чорупканнар.
Чижээлээрге, Бегзи-Хуурак Доңгак Венгрияга чедир дайылдашкаш, аңаа аар балыглаткаш,1947 чылда чанып келген. Седен-оол Оюн Ожаан-оол оглу май 8-те Берлинге маадырлыы-биле амы-тынындан чарылган.
Тыва танкистер дайынчы оруун уламчылап, Европа чурттарын немец фашизмден хосташканнар. Биче-оол Байкара Маспык-оол оглу, Идам Кыргыс Самдан оглу, Уйнук-оол Донгак Долдаакпан оглу тулчуушкуннарга амы-тынындан маадырлыы-биле чарылганнар.
Танкистерниң бирээзи Хомушку Чүргүй-оолга эрес-дидим чоруу дээш Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны төрелдериниң, чоок кижилериниң хууда архивинден хоолгалаан.
“Шын” №19 2026 чылдың май 21
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...