Композитор мөге
Тываның ат-сураглыг кижилериниң бирээзи, республиканың уран чүүлүнүң хоочун ажылдакчызы, композитор болгаш мөге Кара-Кат Очур-оолович Ооржак 1946 чылдың январь 18-тиң хүнүнде Барыын-Хемчик кожууннуң Ак сумузунга төрүттүнген. Ачазы Очур-оол Каштык-оолович хүрежиринге хандыкшылдыг шыырак мөге кижи болгаш, оглун бичии оолак шаандан-на хүрежиринге өөредип каан. Ынчангаш Кара-Кат Дөң-Терезин школазынга өөренип киргеш-ле, үе-чергези өөреникчи оолдар аразынга тыва хүреш маргылдааларынга шаңналдыг черлерже үндүр хүрежип, үжүүрлежип, шүүп чораан. Ооң хөгжүмге салым-чаяанныы база школачы чылдарында илерей берген. Баян дээш өске-даа хөгжүм херекселдеринге ойнап, өөреникчилерниң школа болгаш кожуун чергелиг уран чүүл көрүлделеринге киржип, шаңнал-мактал-биле демдегледип турган. Шак ынчаар Кара-Кат Очур-ооловичиниң амыдырал-чуртталгазы хөгжүм болгаш спорт-биле тудуш харылзаалыг апарган.
1962 чылда школаны дооскаш, Кызылдың уран чүүл училищезинче өөренип кирген. Студент чылдарында тыва хүрештиң республика чергелиг маргылдааларынга чедиишкинниг киришкеш, Тываның эң шыырак мөгелериниң санынче кирген. Тыва хүрешти Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының спартакиадазының программазынче киириптерге, сес катап чемпионнаан, ийи катап тулган чемпион болган. Тыва хүрешке тиилелгелери дээш Кара-Кат Ооржакка Тыва Республиканың Начын мөгези деп хүндүлүг атты тывыскан.
Кызылдың уран чүүл училищезинге өөредилге чылдарында хөгжүмге салым-чаяанныг оолдуң хөгжүмге эртем-билии Тываның ат-сураглыг композиторларының бирээзи Алексей Боктаевич Чыргал-оолдуң башкылаашкыны-биле улам сайзыраан. Үстүкү класстарга өөренип тургаш чогааткан “Алаш хемим” деп шүлүүнге аялганы училищениң бирги курузунга бижээн. Бо ыры дораан-на бүгү Тывага нептереңгей ырларның бирээзи апарган. Кара-Кат Ооржактың 1963 чылда бижээни “Кызыл кызы” деп ырызы Улан-Удэ хоорайга уран чүүлдүң Бүгү-эвилел фестивалынга бедии-биле үнелеткен. Бавуужап Ондарның сөзүнге композиторнуң бижээни “Арбай-Хоор” деп ырызы тыва уран чүүлдүң эртинези апарган. «Арбай-Хоорну” дыңнаваан, ырлаваан кижи бүгү Тывада чок деп болур. Бо ырыны школаларда ыры болгаш хөгжүм кичээлдеринге дээш өөредилге-кижизидилгениң өске-даа ажылдарынга ажыглап турар.
Хөй санныг ырлардан аңгыда, композитор улуг хемчээлдиг хөгжүм чогаалдарын бижээн. Чижээлээрге, симфониктиг оркестрге “Алашта кежээ” деп дөрт кезек вальсты, “Оваа чанынга сактыышкыннар” деп сюитаны.
Композитор Кара-Кат Ооржактың чогаадыкчы ажылын “Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы” деп хүндүлүг ат, “Шылгараңгай күш-ажылы” деп медаль болгаш өске-даа шаңналдар-биле бедик үнелээн.
Баштайгы цирктерниң бирээзи
Тыва цирктиң үндезилекчилериниң бирээзи Дмитрий Энешович Очур 1926 чылдың январь 20-де Бай-Тайга кожууннуң Хемчик хем бажында Кара-Чода деп черге малчын, аңчы арат Энеш Иргиттиң өг-бүлезинге төрүттүнген.
1939 чылда Тыва Арат Республиканың Чазаа Кызыл хоорайда хөгжүм театрынга цирк салбырын ажыдар шиитпирни хүлээп алган. Ооң удуртукчузунга цирк уран чүүлүнүң эге билиглеринге болгаш мергежилдеринге Москвада цирк уран чүүл училищезинге өөренип алган Владимир Оскал-оолду томуйлаан. Цирк уран чүүлүнге өөредип болур 10 хире санныг аныяктарның шилилгезин чорудар бөлүк кожууннарже үнген. Бай-Тайга кожуундан Энеш Иргиттиң оглу Дмитрийни шилип алган. Цирк бөлүүнге өөредири-биле шилип алган аныяктарның аразындан Дмитрий Очур, Күжүгет Хензиг-оол, Алексей Хуурак олар циркке эң-не салым-чаяанныг болганнар. Ыяш тавактар, согааш-бала дээн ышкаш бөдүүн херекселдерни ус-шеверлерге Оскал-оол кылдыртып алгаш, оларның-биле акробатикалаарының болгаш жонглёрлаарының бөдүүн аргаларынга цирк бөлүүнге шилиттинген аныяктарны өөредип каан. Тыва цирктиң баштайгы бөлүүнүң артистери цирктиң бөдүүн көргүзүглери-биле цирк уран чүүлүн тыва чонга таныштырган.
Тыва Арат Республиканы ССРЭ-ге каттыштырыптарга, тыва цирк бөлүүн ССРЭ-ниң күрүне циригиниң составынче киирген. Дмитрий Очур, Күжүгет Хензиг-оол, Алексей Хуурак олар Владимир Оскал-оолдуң цирк бөлүүнүң кол артистери апарганнар.
Дмитрий Очур назы-хар аайы-биле Оскал-оолдуң цирк бөлүүнден үнгеш, Тывага келгеш, 1977 чылда “Чалыы назын” деп цирк бөлүүн тургускан. Цирк артизи салым-чаяанындан аңгыда, Дмитрий Очур тыва национал хөгжүм херекселдеринге ойнаар, хөөмейлээр, ырлаар талантылыг кижи чораан. Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Дмитрий Очурнуң ады-биле Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал көдээ культура бажыңын адаан.
“Кадын” сеткүүл
30 чыл бурунгаар, 1996 чылдың январь айда, Тываның херээжен чонунуң “Эне сөзү” солуннуң капсырылгазы “Кадын” сеткүүл чырыкче үнген. Ол сеткүүлдү тургузар идеяны “Эне сөзү” солуннуң хөй санныг номчукчулары идип үндүрген. Чүге дээрге ынчан республиканың херээжен чонунуң сагыш-сеткилин дүвүредип турар айтырыглар хөй, оларны чырыдары “Эне сөзү” солуннуң арыннарынга сыңышпастаан. “Кадын” сеткүүлдү тургузар талазы-биле улуг ажылды “Эне сөзү” солуннуң кол редактору, чогаалчы болгаш журналист, амгы үеде Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы Артык Ховалыг чоруткан. “Эне сөзүнге" болгаш ооң капсырылгазы “Кадын” сеткүүлге Тываның херээжен чонунуң көдүрүп турар айтырыгларын делгеми-биле чырыдар, ие кижиниң овур-хевирин ооң хүн бүрүде ажыл-херектерин, уран чүүлге, чогаалга, ус-шевер чорукка салым-чаяанын дамчыштыр көргүзер арга тывылган. Ылаңгыя тыва национал аъш-чемни канчаар кылыр, идик-хепти канчаар даараар дугайында фото-чуруктарлыг материалдар номчукчуларга дыка сонуурганчыг болган. Журналдың арыннарынга херээжен чогаалчыларның шүлүктери, чечен чугаалары парлаттынып, оларның чогаадыкчы сеткил-хөөнүн аажок көдүрген.
“Кадын” сеткүүлдү парлап үндүреринге акша-төгерик болгаш материалдыг хереглелдер-биле холбаалыг бергедээшкиннер турган. Чижээлээрге, “Эне сөзү” солунну чырыкче үндүреринге чарыгдаан акшаның болгаш саазынның артынчызы, редакцияның аңгы-аңгы аргалар-биле ажылдап ап шыдаан акша-хөреңгизи-биле “Кадынны” парлап үндүрүп турган. Ынчангаш “Кадын” сеткүүлдү хаар дугайында чугаа көдүрлүп тургулаан. Ынчалза-даа кол редактор Артык Ховалыгның болгаш журналистерниң шудургу ажылының ачызында “Кадын” чырыкче 1996– 2003 чылдарда үнүп турган.
Баштайгы тыва алфавиттиң автору
Латин алфавиттиң үндезининге тыва бижикти ажылдап кылыр дугайында шиитпирни 1927 чылда Тыва Арат Республиканың удуртулгазы хүлээп алган. Ону ажылдап кылыр даалганы Чадаананың Үстүү-Хүрээзиниң улуг ламазы Моңгуш Лопсан-Чимитке берген. Чүге дээрге Лопсан-Чимит ол шагда шыырак бижик-билиглиг кижилериниң бирээзи турган. Моолдуң Кандан, Төвүттүң Лавран хүрээлеринге ниитизи-биле он сес чыл дургузунда өөренген, сарыг шажынның кешпи (буддийжи философияның доктору) саңны чедип алган.
Немец бижиктиң алфавидинге үндезилеп тургускан тыва алфавитти 1928 чылда Лопсан-Чимит ажылдап кылгаш, Тываның революстуг намының төп комитединге киирерге, бо органның 1929 чылдың февраль 3-те хуралынга ону чүүлдүг деп көрген. Совет Эвилелиниң хоорайларынга өөренип, политиктиг күткүлгеге алыскан тыва аныяктар 1929 чылда чанып келгеш, Тыва Арат Республиканың удуртукчу органнарынга ажылдай бергеш, феодал болгаш лама ызыгуурлугларны ТАР-ның эрге-чагырга органнарындан үндүр хөөглеп, политиктиг репрессияны эгелээннер. Лама Лопсан-Чимитке тыва бижикти ажылдап кылдыртканы бүтпээн политиктиг херек деп чарлап, ооң тургускан алфавидин хүлээп көрбээн.
1930 чылда Тывага чалаттырып келген совет эртемденнер А.А. Пальмбах дээш өскелер-даа баштай латин, ооң соонда кириллица алфавитке үндезилээн тыва бижик алфавидин ажылдап кылган.
Бо болуушкун-биле холбаштыр номнарны Лопсан-Чимит бижип, тыва дылдың үннеринге болгаш үжүктеринге хамаарыштыр бодунуң бодалдарын илереткен. Лама кижиниң ындыг чоруунга Тыва Арат Республиканың эрге-чагыргазында кижилер таарзынмааны чугаажок. 1941 чылдың эгезинде Барыын-Хемчик кожуунга сес кижини (лама Моңгуш Лопсан-Чимитти база) туткаш, үймээн үндүрүп, Тываның революстуг намының тус черде активчилерин өлүргеш, Кыдаттың Синьцзян можуже дезип чоруур деп турганынга буруудаткан. Буруудаттырганнарның аразындан үш кижини адар деп шииткелди үндүрген. 1941 чылдың февраль 1-ниң хүнүнде оларны, тыва бижиктиг баштайгы алфавиттиң автору Моңгуш Лопсан-Чимитти база адып шииткен. Оон бээр 85 чыл эрткен.
Ш. МОҢГУШ белеткээн.
Чуруктарны интернет четкизинден хоолгалаан.
“Шын №2 2025 чылдың январь 22