ЧЕДИИШКИННЕРНИҢ БЕДИИНДЕ
Бичии көрүкчүлерниң Кызылда театры 1964 чылдың июнь 1-де ажыттынган деп албан ёзузу-биле санап турар.
Бо театрның тургустунган төөгүзүнүң дугайында мындыг дамчыыр төөгү чугаа бар. Москваның культура институдунуң доозукчузу, республиканың Улусчу чогаадылга бажыңының режиссёру Сергей Баир шииге ойнаарынга талантылыг бичии оолдар, уругларны шилип чыггаш, Сергей Михалковтуң бижээни “Билииргек койгунак” деп шиини тургускаш, Совет Эвилелиниң Коммунистиг партиязының Тыва область комитединге чеде бергеш, шиини ойнап көргүскеш, Тывага бичии уругларның шии театры херек дугайында айтырыгны тургускан. Бедик албан-дужаалдыг даргалар ооң-биле чөпшээрешкен, Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң 1964 чылдың июнь 1-де хүлээп алган 376 дугаарлыг доктаалы-биле Бичии көрүкчүлерниң театрын ажыдар деп шиитпирлээн.
Бо төөгүнүң шын-мегезин бадыткаптар кижилерниң амгы үеде бар-чогу билдинмес херек. А Сергей Баир чогаадыкчы сагыш-сеткилдиг кижи дээрзин хөй кижилер билир. Ооң чогаадыкчы хөөнү хенертен хып үнүп, бир-ле солун чүүлдү тып, чогаадып, кижилерниң сонуургалын доюлдурупкаш, чогаадыкчы сеткили дүрген оожургап, аңаа сонуургалы чавырлып каар, харын-даа мырыңай тоовайн баар кижи чораан. Чогум-на бо чылдагаан-биле Москваның культура институдунуң доозукчузу Зоя Сааяны Бичии көрүкчүлерниң Кызылда театрының режиссёрунга томуйлаан чадавас. 1970 чылда бичии уруглар театрынга улусчу театр деп чергени тывыскан.
1974 чылдан бээр Бичии көрүкчүлерниң театрын режиссёр Айлана Чадамба чедиишкинниг удуртуп, чогаадыкчы чоруктуң бедиктеринче көдүрген. Айлана Леонидовнаның бичии артистер-биле тургускан шиилери бичии оолдар, уругларның, оларның ада-иелериниң, черле ынчаш көрүкчүлерниң дыка сонуургап көөр шиилери болган. Тожуларның тоолдарынга үндезилеп тургускан “Мээң өң- нүүм – Алдын иви” (“Мой друг– Золотой олень”) деп шиизи бичии болгаш элээди уругларның “Ак-көк куш” (“Синяя птица”) деп Бүгү-российжи фестивальдың лауреады шаңналды чаалап алган.
“Салым-чаяанныгларның салюду” (“Салют талантов”) деп делегей чергелиг төлевилелдиң 2025 чылда Санкт-Петербург хоорайга болуп эрткен “Чылдың үелери. Петербург” (“Времена года. Петербург") деп мөөрейинге тыва улустуң “Элчиген кулактыг хаан” деп тоолунга үндезилеп тургускан “Хан – ослиные уши” деп шиини көргүскеш, Гран-при-биле шаңнаткан.
Кайгамчыктыг салым-чаяанныг режиссёр Айлана Леонидовна Чадамбаның чогаадыкчы удуртулгазы-биле Бичии көрүкчүлерниң театры чогаадыкчы бедиктерже улам-на киискиди көдүрлүп чоруур.
ШАЖЫН ДУГАЙЫНДА ХООЙЛУ
Шажын-чүдүлгени күрүнеден аңгылаар дугайында Тыва Арат Республиканың хоойлузун 1928 чылдың июнь 1-де хүлээп алган деп төөгү материалдарында айыткан.
1928 чылдың март айның 8-12 хүннеринде бүгү Тываның ламаларының бирги чыыжы (съездизи) болуп эрткен. Ооң соонда чыыш чүгле 1997 чылда болган. 1928 чылда чыышка шажын-чүдүлгени күрүнеден аңгылаар дугайында айтырыг көдүрүлген. Бир чиктиг чүве, Көъп-Сөөк хүрээзиниң ламазы Шойдан дээш элээн каш өске хүрээлерниң ламалары шажын-чүдүлгени хайгаараар тускай күрүне органын тургузарын саналдап турган деп медээлер төөгү материалдарында бар. Моон алгаш догааштырарга, ынчан тергиидекчи совет эрге-чагырга органнары ламалар чыыжын эрттирерин организастаан хевирлиг. Тываның ламаларының аразынга политиктиг угаадылга ажылдарын чоруткан деп төөгүчүлерниң чамдыызы демдеглээн. Ооң бир им-демдээ Коммунистиг интернационал организацияның ТАР-га төлээзи, бурят омактыг Нацов дээрзиниң ламалар чыыжынга киришкени.
Шажын-чүдүлгени күрүнеден аңгылаар дугайында ТАР-ның хоойлузунда хамаатыларның хостуг чүдүүр эрге-ажыын хүлээп көрзе-даа, күрүнениң талазындан чүдүлгени хайгаараар, чүдүвес кижилерниң эрге-ажыын камгалаар албан чери туруп болурун база айыткан. Бо чүүл Тывага шажын-чүдүлгени кызагдаар, шаа барып хоругдаарынче баштайгы базым болган дээрзин Тывага болган болуушкуннар көргүскен.
Дараазында 1929 чылда Тываның революстуг намы “күрүнени углап баштаарынга эргиниң ёзу-чаңчылдарын чок кылыр, чаа революсчу ужурларны киирер” сорулганы идип үндүрген.
Шажын-чүдүлгени күрүнеден аңгылаар дугайында 1928 чылдың июнь 1-де хүлээп алган Тыва Арат Республиканың хоойлузу тыва чоннуң шажын-чүдүлгезин хоругдаарынга, хүрээлерни чок кылырынга, ламаларны тарады ойладырынга, оларны политиктиг репрессияларга таварыштырарынга белеткел болган дээрзинге 1929 чыл соонда болуушкуннар херечи болган. Хөй ламалар политиктиг репрессияга таварышканнар. Тываның Камбы-ламазы Лопсан Чамзыны 1930 чылда туткаш, амы-тынын үзүп шииткен.
БАШКЫЛАРНЫҢ БАШКЫЗЫ
Тываның школаларынга литература башкыларын белеткээринге, тыва литературоведениени хөгжүдеринге кончуг улуг үлүүн киирген Мария Хадаханэниң дугайында, Башкыларның башкызы деп чугаалажыр бис.
Мария Андреевна 1933 чылдың июнь айның 6-ның хүнүнде Иркутск облазының Бохан суурга төрүттүнген. Бичии Мария ада-иези-биле Тываже 1945 чылда чедип келген. Ол-ла хевээр Тывага өзүп, Кызылдың 1, 3 дугаарларлыг школаларынга өөренип, Иркутскунуң күрүне университединиң төөгү-филология факультедин 1955 чылда дооскаш, Тывага ажылдап кээп, тыва черден чарылбайн, өскен чуртунга бүгү назынында чурттаан. Мария Андреевна бодунуң дугайында: "Тыва чурттуг мен, тыва сөөктүг бурят мен" деп чугаалап чораан.
Мария Андреевна тыва дылдың болгаш литератураның, төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң эртем ажылдакчызынга, Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң филология факультединге орус литература башкылап ажылдаан. Тываны кезип, тыва тоолдарны, тоолчургу чугааларны, ырыларны студентилери-биле чыып бижип, тыва улустуң аас чогаалын шинчилээринге бодунуң улуг үлүүн киирген. 1958 чылда «Тувинские народные сказки”, 1966 чылда “Тувинские пословицы и поговорки” дээш тыва улустуң аас чогаалының өске-даа чыындыларын үндүрген.
Тыва улустуң тоолдарын тоолдап берген тоолчуларны, ырыларны болгаш кожамыктарны ырлап берген ыраажыларны, тывызыктарны ыдып берген чечен-мерген кижилерни Мария Андреевна бүгү назынында утпайн, оларның ат-сывын адап чораан. Бай-Тайганың Шуйдан согур тоолчу Бичен Салчак, 200 ырыны, кожамыктарны ырлап берген Барыын-Хемчиктиң Дөң-Терезинден Ак ирей дээш өскелерни-даа.
Олег Сагаан-оол, Моңгуш Өлчей-оол, Салим Сүрүң-оол, Моңгуш Көжелдей дээш өске-даа чогаалчыларның чогаалдарын орус дылче Мария Хадаханэ очулдурган. Тываның чогаалчыларының орус дылга парлаттынган чогаалдарының утка-шынарынга, дыл-домаанга сайгарылгалыг хөй чүүлдерни бижээн. Ол чүүлдерин «Литературная Евразия», «Российский писатель», “Сибирские огни” дээн ышкаш Совет Эвилелиниң төп, улуг сеткүүлдеринге парлап турган. Ынчангаш билдингир чогаал критиги Мария Хадаханэниң сайгарылгалыг чүүлүнүң маадыры болуру чогаалчыларга улуг үнелел турган.
1966 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Бүгү делегей литературазының институдунга “Тыва прозаның тургустунганы” деп темага филология эртемнериниң кандидады атты Мария Хадаханэ камгалаан.
ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Бүгү делегей литературазының Максим Горький аттыг институдунуң чагыы ёзугаар Антон Калзан, Доржу Куулар олар-биле кады Мария Андреевна «Очерки истории тувинской советской литературы» («Тыва совет литератураның допчу төөгүзү») деп номну бижээн. Ол номну Тываның ном үндүрер чери 1975 чылда парлап үндүрген. Номда кирген очерктер тыва литературоведениеде улуг ужур-дузалыг ажылдар кылдыр үнелеттинген.
Мария Хадаханэ ССРЭ-ниң Чогаалчылар, Журналистер эвилелдериниң кежигүнү, Тыва Республиканың “Шылгараңгай күш-ажыл” медалының, Буян-Бадыргы орденниң үшкү чергезиниң, “М.А. Шолоховтуң 100 хары” медальдың дээш өске-даа бедик шаңналдарның эдилекчизи. Ооң адын “ХХ векте Тываның алдарлыг кижилери” деп номче киир бижээн.
ТЫВАНЫҢ “АК-КӨК ЭКРАНЫ”
1966 чылдың июнь 10-нуң хүнүнде тус чернии-биле 16 шакта Кызылдың телевидение студиязының бажыңын ажыглалга хүлээп алганының байырлыг ажыдыышкыны болган. Аңаа тудугжулар, Тыва радионуң болгаш чаа тургустунган телевидение студиязының ажылдакчылары киришкен. Ол митингиге СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретары Салчак Тока киржип, телевидение студиязының бажыңының ажыглалга киргени-биле байыр чедирген. Ынчангаш Кызылдың телевидение студиязының ажыттынган хүнү июнь 10 деп албан ёзузу-биле санай берген.
А херек кырында Кызылдың телевидение студиязы баштайгы шенелде дамчыдылгазын 1966 чылдың март 29-та эфирже үндүрүпкен турган. Чүге дээрге ол хүн Совет Эвилелиниң Коммунистиг партиязының ХХIII съездизи ажыттынган. Ооң дугайында медээни баштайгы дикторлар тыва, орус дылдарга номчааннар. Тыва дылга – Борбаа Моңгуш, орус дылга – Светлана Сат. СЭКП-ниң ХХIII съездизиниң ажыттынганы-биле холбаштыр Тываның чонунга съездиниң делегады, СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретары Салчак Токаның байыр чедириишкинин дамчыткан. Дарганың чугаазын баш бурунгаар плёнкага бижээш, белеткеп алган турган. Токаның чугаазын ооң бодунуң чуруктары-биле дуглаан.
Баштайгы дамчыдылганың телеоператору Ш.М. Өртеней, режиссёру Москваның культура институдунуң доозукчузу Сергей Баир, редактору Окан-оол Намчылак. Кызылдың телестудиязының баштайгы директору Сандро Давааевич Маады, баштайгы дамчыдылганың редактору Окан-оол Кыргысович Намчылак “Шын” солундан телестудияже шилчиткен журналистер дээрзин демдеглеп каары артык эвес.
Кызылдың телевидение студиязы ажыттынып турда, Бийск телестудиязынга штат кызырлыышкыны болган. Ол студиядан диктор Сергей Кондинкин, режиссёр Галина Гаркавая, кинооператор Юрий Косарьков, телеоператор Валентин Клиндухов олар келгеш, тус черниң телестудиязының ажылын шуудадырынга улуг рольду ойнааннар.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны төрелдериниң, эш-өөрүнүң чуруктарындан хоолгалаан.
“Шын” №21 2026 чылдың июнь 4
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...