БАШТАЙГЫ ТЫВА МААДЫР
Совет үеде кижиниң күш-ажылы чүгле ажыл төлевири акша-биле эвес, а ат-алдар-биле база бедик үнеледип чораан. Совет Социалистиг Республикалар Эвилелиниң хамаатызының күш-ажылының эң бедик ат-алдарлыг үнелели – аңаа Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тыпсыры.
Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты эң-не баштай совет күрүнениң баштыңы И.В. Сталинге 1939 чылдың декабрь 20-ниң хүнүнде тывыскан. Тываларның аразындан Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты эң-не баштай Бии-Хем районнуң “Хадың” колхозтуң тараажызы Барынмаа Маадыга 1949 чылдың июнь айның 6-да тывыскан.
Хадың суурга тургустунган колхозка эвээш эвес аныяк оолдар, уруглар ажылдап, чолаачы, тракторист дээш өске-даа мергежилдерге өөренип ап турар боорга, 16 харлапкан оглун чон аразынче ада-иези киирип, колхозка барып ажылдаары-биле чорудупкан. 1942 чылда Барынмаа Маады “Хадың” колхозтуң бүрүн эргелиг кежигүнү апарып, кыжын мал-маган фермазынга, чайын сиген кезилдезинге, күзүн дүжүт ажаалдазынга кызымаккай ажылдап турган. Дүжүт ажаалдазының үезинде машина-техника сонуургап, үрелген машиналар, тракторлар, комбайннар септээн механизаторларга бо-ла дузалажы бээр боорга, бөдүүн септелге кылырын олар айтып бээр апарганнар. Ону эскерип кааш, техникага сонуургалдыг оолду Бии-Хем кожууннуң төвүнде машина-тракторлар мастерскаязында трактористерниң курузунче өөредип чорударын механизаторлар “Хадың” колхозтуң удуртукчуларынга саналдааннар. 1944–1945 чылдарда Барынмаа Маады кончуг кызымак өөренгеш, чүгле тракториске эвес, а комбайнёрга база өөренип, шылгалдаларны кончуг эки дужаагаш, тракторист-комбайнёр шынзылгалыг чедип келгеш, колхозтуң механизаторларын шуут кайгаткан. Бир чыл механизаторлап ажылдааш, 1946 чылда “Хадың” колхозтуң мурнакчы аныяк механизаторларының одуруунче кирген.
Барынмаа Маадының комсомолчу “Бедик дүжүт звенозунга” Даштыг-Ужук деп черге 30 га кур черни тускайлап берген. Чүс-чүс чылдар дургузунда хөрзүнү шириктелип калган кур черни андазынныг трактор-биле чардырары дыка берге болган. 1946 чылда ол черни чайны өттүр чардырып, хараганнар болгаш ыяштардан аштап, хоюдур илииртеп, күске чедир 1947 чылдың часкы хову ажылдарынга белеткеп алганнар. Звенонуң удуртукчузу Барынмаа Маады кымдан артык шудургу ажылдап, эш-өөрүнге, бодунуң комсомолчу үлегер-чижээн көргүскен.
Аныяктарның ажылы хилис барбаан, чаагай хөрзүннүг тыва кур чер бедик дүжүдү-биле оларны шаңнаан — 1947 чылдың күзүн 1 гадан-на 28 центнер дүжүттү берген. Тараажы аныяктар ажылынга кажарап, 1948 чылдың часкы хову ажылдарынга 1947 чылдың күзүн дыка шыңгыы белеткенгеннер. Ажаап алган тараазын хол-биле челбип, келир чазын чажар эки шынарлыг үрезинни тускайлап алганнар. Даштыг-Ужукта шөлүнүң күскү аңдарылгазын болгаш илииртээшкинин Барынмаа Маады чоруткан. Кур черде тараа шөлү бок сигеннерден, хараганнар болгаш ыяштар артынчызындан ынчаар арыглаттынган. Ие чер улам дүжүткүр апарып, 1948 чылдың күзүн 1 гадан-на 30,5 центнер кызыл-тасты берген. Барынмаа Маады эш-өөрү-биле “Бедик дүжүт звенозу” деп атты бадыткаан.
1948 чылда бедик дүжүттү ажаап өстүргени дээш “Бедик дүжүт звенозунуң” удуртукчузунга Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты, Совет Эвилелиниң эң дээди күрүне шаңналы Ленин ордени болгаш “Кадыыр биле Маска” алдын медальды тывыскан. Комсомолчу “Бедик дүжүт звенозунуң” кежигүннеринге совет күрүнениң бедик шаңналдарын тывыскан. Чижээлээрге, Евдокия Өнер Күш-ажылдың Кызыл тук ордени-биле шаңнаткан.
Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры Барынмаа Анандыевич Маадының адын ооң төрээн чурту Хадыңда мөңгежиткен. Хадың суурнуң төп кудумчузун маадырның ады-биле адаан, ооң өг-бүлезиниң чурттап турган бажыңында Тураскаал самбыраны аскан.
Барынмаа Анандыевич Маады тываларның аразындан Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры ат-биле эң-не баштай шаңнаткан тыва кижи болуп төөгүге артып калган.
КӨРҮКЧҮЛЕРНИҢ ЫНАК ДИКТОРУ
Кызылдың телевидение студиязы 1966 чылдың июнь 10-да албан ёзузу-биле ажыттынган соонда, даартазында, июнь 11-де телевизорга чараш үннүг, аянныг арын-шырайлыг диктор көстүп келгеш, “Экии, эргим өңнүктер. Мен силерниң дикторуңар мен, мээң ат-сывымны Сергей Дмитриевич Кондинкин дээр. Хөй чылдар дургузунда өңнүктер боорувуска идегээр-дир мен” деп чугаалаан. Оон бээр 2026 чылда мугур 60 чыл эрткен.
Сергей Дмитриевич 27 чыл дургузунда Тыва телевидениге үзүктел чок ажылдааш, 1993 чылда чырык өртемчейден аар аарыгның уржуундан чарлып чоруткан. Тываның чурттакчы чону, эң ылаңгыя улуг назы-харлыг көрүкчүлер ынак дикторун ам-даа утпааннар. Ооң дугайында бо-ла сактып чугаалажып, амгы үеде телевизорларда чугааланып орар “баштар”-биле эпти-ле деңней бээрлер. Чүге дээрге оларның диктору янзы-бүрү хевирлиг дамчыдылгаларны чорудуп, оларның утказын үнү, арын-шырайы дээш көрүкчүлерге тааржыр кандыг-ла-бир хуулгаазын чыгыы аян-биле сонуурганчыг, билдингир кылдыр чугаалап берип чораан.
Совет Эвилели сандарап дүшкүже чедир Кызылдың телестудиязы хүннүң-не ниити үези 2 шак дургузунда дамчыдылгаларны эфирже дамчыдып турган. Олар дээрге медээлер, темалыг дамчыдылгалар, концерттер, шиилер дээш оон-даа өске. Медээлер номчууру, тематиктиг дамчыдылгаларның киржикчилери-биле чугаалажыры, Май 1-ниң, Ноябрь 7-ниң байырлалдарында Кызылдың ажылчы чонунуң байырлыг демонстрацияларындан репортажтарны чорудары дээш диктор Сергей Кондинкинниң эрттирген дамчыдылга бүрүзү катаптаттынмас аян-хөөннүг.
Сергей Дмитриевич Кондинкин 1938 чылдың июнь 18-те Тюмень облазының Тобольск хоорайга төрүттүнген. Аңаа уран чүүл училищезиниң актёрлар салбырын дооскан. 1958 чылда Тобольск хоорайның хөгжүм-шии театрынга ажылдап кирген. Чараш үннүг, арын-шырайлыг аныяк актёрну 1960 чылда Бийск хоорайның телевидениезиниң диктору ажылче чалаан. 1966 чылда чаа ажыттынган Кызылдың телестудиязынга диктор Сергей Кондинкин, телеоператор Валентин Клиндухов, режиссёр Галина Гаркавая, кинооператор Юрий Косарьков олар ажылдап чедип келгеннер. Диктор Сергей Кондинкин, кинооператор Юрий Косарьков бүгү талантызын, чуртталгазын Тыва-биле харылзаштырганнар. Кайызы-даа республикага ат-сураа билдингир кижилер апарганнар. Сергей Дмитриевич Тыва, ооң кижилериниң дугайында солун дамчыдылгаларны белеткеп, эфирже үндүрген киноларны орус дылдан тыва дылче очулдурарынга киржип турган. Юрий Косарьков Тываның чараш агаар-бойдузун, кижилерни тырттырып, ССРЭ болгаш РСФСР чергелиг делгелгелерге көргүзүп, төп журналдарга парладып чораан.
Дээди категорияның диктору, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, ССРЭ-ниң телевидениезиниң болгаш радиозунуң тергиини Сергей Дмитриевич Кондинкин, амгы үениң дыл-домаа-биле чугаалаарга, Тываның сылдыстарының бирээзи чораан. Ооң сылдызы Тываның төөгүзүнде өшпээн – өшпес-даа.
ТЫВА УЛУСТУҢ ХАМААРЫШПАС ЧОРУУН ЧАРЛААНЫ
1918 чылдың июнь айның 14-түң хүнүнде Хем-Белдиринге кожууннарның төлээлериниң чыыжы болуп эрткен. Төөгүнүң бадыткаттынмаан медээлери-биле алырга, ол чыышты эрттирерин Тывага өскен Иннокентий Сафьянов күткүп үндүрген. Буян-Бадыргы, Нимажап олар-биле Хемчик аксында факториялыг Иннокентий Сафьянов чоок таныштар чорааннар. Буян-Бадыргы ноянның дүжүметтериниң бирээзи Нимажап Моңгуш чыышты башкарып эрттирген. Чыышка сумулар чагырыкчылары, кожууннарның чызааннарының дүжүметтери, ламалар киришкен. Ол чыышка тыва чоннуң хамаарышпас чоруун чарлаан. Ону июнь 18-те орус чоннуң төлээлериниң чыыжынга деткээн. Тыва улустуң хамаарышпас чоруун деткээни дээш, орус чоннуң чыыжының киржикчилеринге Нимажап Моңгуш өөрүп четтиргенин илереткен, дарлаткан чоннарның баштыңы улуг Ленинге байырны чедирерин база дилээн. Нимажап, ол үении-биле алырга, эртем-билиглиг кижи. Моолдуң хүрээлеринге хуурактап өөренип чораан болгаш, моол үжүк-бижикти эки, а кыдат болгаш орус бижиктерни шокар билир.
Генерал Колчактың шериглериниң согуушкунунга таварышкаш, кызыл шериглер Тываже аткаарлап кирип кээрге, Урянхай крайга хамааты дайын хып үнген. Ынчангаш тыва улустуң хамаарышпас чоруун күрүне кылдыр улам догуннаары 1918 чылда болдунмайн барган. Тывага совет эрге-чагырга доктаарга, 1921 чылда бот-догуннаан Тыва Арат Республиканы тургускан.
БУРГАН ЧАЯАГАН КОМПОЗИТОР
Тыва композитор Владимир Токаның дугайында хөгжүмчүлер “Бурган чаяаган музыкант” деп чугаалажыр. Аныяк салгалдың хөгжүмчүлери композиторну джазмен деп санап турарлар. Джазмен дээрге джаз ойнаар кижи дээни ол. Ёзулуг джазменде кол чүүл– кандыг-даа аялганы өске хөгжүмчүлер-биле кады бодунуу-биле ойнап, улам чараш кылдыр дамчыдары.
Джазка ынак-даа болза, Владимир Тока академиктиг хөгжүмнүң төлээзи. Долу симфониктиг чогаалды бижээн Тывада чаңгыс композитор– Владимир Тока. Ол дээрге “Тайга симфониязы” (“Таёжная симфония”). Ону Америкада Чикагонуң симфониктиг оркестри бодунуң репертуарынга кииргеш, улуг концерттерде ойнап турар.
“Тыва пейзажтар”, “Ай-кыс”, “Мээң чуртум”, “Эрткен үе дугайында сактыышкыннар” дээш өске-даа симфониктиг чогаалдарны, тыва чогаалчыларның шүлүктеринге ырларны бижээн.
Композиторнуң чогаалдары ооң өг-бүлезиниң хууда архивинге болгаш чогаадыкчы коллективтерге шыгжаттынып чыткан. Кайгамчыктыг салым-чаяанныг композитор Владимир Токаның чогаадыкчы өнчүзүн четчелээр, сан-чурагайлыг электроннуг хевирге бижидип, салгалдарга камгалап арттырар талазы-биле ажылды чорудуп турар. Композиторнуң сан-чурагайлыг, электроннуг хевирге бижиттинген хөгжүм чогаалдарын Россияның хөгжүм өөредилге черлериниң программазынче киирер.
Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, Тыва Республиканың улустуң артизи, композитор Владимир Тока 1942 чылдың июнь 16-да тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи, чогаалчы болгаш көскү күрүне ажылдакчызы, СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретары Салчак Калбак-Хөрекович Токаның өг-бүлезинге төрүттүнген.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны эш-өөрүнүң, төрелдериниң хууда архивтеринден алган.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...