Ачы-буянныг эмчи
Бурган йөрээген эмчилер бар деп чон чугаалажыр. Бир эвес Тываның эмчилерин алыр болза, ындыг эмчилерниң бирээзи кезип эмнээр эмчи Вячеслав Ушкалов. Ооң эмчи-домчу ачы-дузазындан сегип экирээн, эмчиниң бодун таныыр, билир кижилер Тывада хөй – “Ушкалов эмчи” дээрге-ле четчир.
Республика эмнелгезинге Вячеслав Андреевич 1960 чылдарның эгезинде ажылдап киргеш, бодунуң эртем-билиин, сагыш-сеткилин кижилерниң кадыын камгалаарынга өргээн. Эмчи колдуунда баш мээзинге, чүрекке болгаш оорга-моюнга аар кемдээшкиннерге операциялар кылырынга арга-мергежилин сайзырадып чораан.
Тываның эң шыырак хирург эмчилерининң бирээзи, ССРЭ-ниң улустуң эмчизи Александр Иванович Канунников хүндүлүг дыштанылгаже үнериниң мурнунда бодунуң орнунга, республика эмнелгезиниң хирургия салбырының эргелекчизинге Вячеслав Ушкаловту саналдаан. Хирургия салбырын удуртурунга, боду хирургтап эмчилээринге Вячеслав Андреевич хөй чылдар дургузунда ажылдааш, ниитилел-политиктиг ажыл-чорудулгаже шилчип, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутадынга соңгуттургаш, депутат эргелерин ажыглап, Тывага кадык камгалал адырының нарын айтырыгларын шиитпирлээринге шыңгыы салдарлыг турган.
Тываның кадык камгалалының хоочуну хирург эмчи Ушкалов Вячеслав Андреевич 1951 чылдың июнь 29-туң хүнүнде төрүттүнген. 1974 чылда Чита хоорайның медицина институдун, 1985 чылда Москваның күрүнениң медицина институдунуң ординатуразын дооскан. “Россия Федерациязының алдарлыг эмчизи”, “Тыва Республиканың улустуң эмчизи” хүндүлүг аттарны хоочун эмчиге тывыскан.
Эм-дом шынарлыг Чедер хөл
Тус черниң чурттакчылары Чедер хөлдүң эм-дом шынарын шаандан бээр билир чорааннар. Эң ылаңгыя сөөк-даяк, кеш аарыгларлыг кижилер хөлге кирип, кадыының байдалын экижидип турганнар.
Тыва Арат Республика тургустунган соонда, 10 чыл эрткенде, 1931 чылда Чедер хөлдүң кыдыынга улуг эвес бажыңнарны тудуп, 1932 чылдың чайын ол бажыңнарга чурттап, хөлге кирип эмненирин организастаан. Бо болуушкун июль айның 2-де «Чедер» курортту ажыткан кылдыр төөгүже кирген. Ол-ла үеде совет эртемденнер Чедер хөлдүң эм-дом шынарын шинчилеп эгелээннер. Кижилерниң сөөк-даяк, кеш, нерв системазының болгаш херээжен улустуң чамдык аарыгларын эмнээринге хөлдүң эм-дом шынары ылап-ла эки салдарлыг дээрзин тодаратканнар. Чедерниң кыдыынга бажыңнар чоорту немей туттунуп, аңаа чайгы чылыг үеде эмненир хевирже курорт шилчээн. Амгы үеде ёзулуг курорт хөлден ырак эвесте туттунган.
Чедер хөлдүң эм-дом шынарын Израиль биле Иордан күрүнелер аразында девискээрде Өлүг далайның (Мёртвое море) шынарынга шинчилекчилер дөмейлээн. Ынчалза-даа ылгалы база бар. Өлүг далай дээрге далай-даа эвес, суу үндүр агар уну чок, дыка улуг хөл-дүр. Израиль биле Иордан күрүнелерниң үлетпүр ажыл-чорудулгазының суук болгаш кадыг бок артынчылары Өлүг далайже кирип, ооң эм-дом шынарын дыка баксыраткан. Бо далайже киир агып чыдар Иордан хемниң суу дыка хирлиг. Пластмасстан кылган чүүлдер Өлүг далайны бокталдырып, ооң изиинге эстип, каракка белен көзүлбес суук бүдүмел шынарже шилчип турар. Бир эвес Тывада Дус-Хөл биле Чедер хөлдерге хамаарылга кам-хайыра чок болур болза, бистиң хөлдеривис шаа барып Израиль биле Иордания девискээринде Өлүг далай ышкаш салым-хуулуг апарып болур деп дүвүренчиг бодалды шинчилекчилер илередип турар. Дус-Хөлден ырак эвесте, чоннуң “Өлүг хөл” деп адай бергени хөлдүң бокталганы аңаа кичээндириг.
Чүрээм, ынаам Чүлдүм-Сүрүң
Чогааткан ырылары оларның боттарынга база дорт-ла чечен-мерген хамаарылгалыг апаар хөгжүмчүлер тыва композиторларның аразында бар. Шүлүкчү Илья Медээчиниң “Чүнү бодааш, болчааң үстүң?” деп шүлүүнге кайгамчыктыг чараш аялгалыг ырыны композитор Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүң эрткен 100 чылдың ортаа үезинде бижээн. Ол ыры бүгү Тывага дораан-на тарап, чоннуң ынак ырларының бирээзи апарган. Ырының кожумаа “Чүрээм, ынаам, чүнү бодааш, болчааң үстүң?” деп одуруг. Бо одуругну аныяктар “Чүрээм, ынаам, Чүлдүм-Сүрүң кайда чор сен?” деп ырлажып турганнар.
Композитор Базыр-оол Хомушкуевич Чүлдүм-Сүрүң 1934 чылдың июль айның 4-түң хүнүнде Мөңгүн-Тайга кожуунда Тоолайлыгның Чүрек-Өзен деп черге төрүттүнген. Бичиизинден-не игил, бызаанчы, хомуска ойнаар, ырлаар-шоорлаарынга ынак оол болган.
Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүң 1953 чылда Кызыл хоорайның башкы училищезинче өөренип кирип алган. Ол училищеге ѳѳренип тургаш, Юрий Кюнзегештиң «Болчашканның бодалында» деп шүлүүнге аялганы чогаадыптарга, хөгжүм башкызы Сергей Кайдан дыка мактаан. А Кайдан дээрге совет пионерлерниң барык ыдык ыры апарган “Взвейтесь кострами синие ночи” деп ырның автору Кайдан-Дёшкин-дир. Бо композитор Тываның төөгүзүнге Кайдан деп ат-биле артып каан. Сергей Кайдан-Дёшкин политиктиг репрессияга таваржырга, ону Тываже ажылдадып чоруткан, Кызылдың башкы училищези дээш өске-даа өөредилге черлеринге хөгжүм башкылап ажылдап чораан.
Кызыл-Эник Кудажының сөзүнге “Каттырынчыын, кара баарым...”, Зоя Намзырайның шүлүүнге “Эдискилеп келбес сен бе”, Саая Майнактың сөзүнге “Мени сагын” дээш өске-даа хөй ырыларны Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүң бижээн. Оларның аразындан “Роза” деп ырының төөгүзү солун. Шүлүкчү Владимир Серен-оолдуң, композитор Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүңнүң кайызының-даа кадайларының аттары Роза. Роза Чалбаевна Серен-оол Тываның хөгжүм-шии театрының артизи, Роза Ивановна Базыр-оол хөгжүмчү болгаш ыраажы. Шүлүкчү биле композитор кадайларынга тураскаадып, “Роза” деп ырыны бижээннер. Баштайгы одуруглардан-на, баштайгы ноталардан-на бо ыры ыраажының, дыңнакчының сагыжынга роза чечек дег чараш кыстарның овур-хевирин чуруптар.
Черниң кырын каастап шыпкан
Чечек-биле атташ болган,
Сеткилимге мөңге оңмас
Чечек кысты Розаны...
Кайгамчыктыг салым-чаяанныг композитор, Тыва АССР-ниң культуразының ажылдакчызы Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүңнүң адын Мөңгүн-Тайга кожуунда төрээн чери Тоолайлыг суурнуң Культура бажыңынга тывыскан.
Чонар-дашты “диргизипкен”
Салым-чаяанныг ус-шевер, Совет Эвилелинге болгаш делегейге ус-шевер ат-сураа алгаан Моңгуш Черзиниң дугайында “чонар-дашты диргискен” деп эпти-ле чугаалап, бижип турар.
Моңгуш Хола-Салович Черзи 1899 чылдың июль 7-де феодалдыг Тыва үезинде Даа кожууннуң Суг-Бажы (амгы Ак-Туруг) сумузунга малчын арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ооң ачазы Хола-Сал Моңгуш узаныр-чазаныр, Суг-Бажы сумузунуң аалдарының чагыы-биле эт-сеп, дериг-херексел чазаар, өртек-үнезинге кижилер мал-маган бээр чораан. Черзи ачазынга дузалажып, ус-шевер чорукка чайгаар-ла өөрени берген. Бичиизинден-не терек чөвүрээзинден, ыяштан мал-маган дүрзүлери чазаарынга ынак болган. Элээди назы-харлыында Ак-Туругнуң Алдын-Булак деп черниң чымчак чонар-дажындан ойнаарактар чазаар апарган. Ак-Туругга колхоз тургустунарга, ооң чазаныр черинге бажыңнар эжиктери, кастактар, стол-сандай дээш өске-даа эт-септи кылып ажылдап турган.
1959 чылда Ленинградтың И.Е. Репин аттыг чурулга уран чүүл институдун дооскан баштайгы тыва профессионал чурукчу Сергей Ланзы Тывага узаныр-чазаныр уран чүүлдү күрүне деңнелинге сайзырадыр сорулга-биле ус-шеверлер дугайында медээлерни чыып тургаш, Ак-Туругда Моңгуш Черзиниң дугайында билип алган. Ус-шеверге ужурашкаш, ооң чазаан чүүлдерин магадаан. Кызыл хоорайга чуртталга бажыңын Черзиге чөпшээреп бээрин чедип ап, чазанырынга элээн таарымчалыг байдалды тургузуп, ооң ажылдарын РСФСР болгаш ССРЭ чергелиг делгелгелерге киириштирип, Тывада ус-шевер уран чазаныкчы чоруктуң деңнели бедик дээрзин бадыткаан.
Ак-Туруг сумунуң девискээринде кадыг кара чонар-даштан (серпентинит) аң-мең дүрзүлерин Черзи Моңгуш барык дириг хевээр, олар шимчеп чоруур ышкаш кылдыр чазап чуруп каарын ус-шеверниң чогаадыкчы ажылының онзагай талазы деп шинчилекчилер үнелээннер.
«Сарлык», «Теве мунган арат», «Дедир буга», «Сыын биле мыйгак» дээш биче скульптураның 500 ажыг ажылдары Моңгуш Черзиниң чогаадыкчы ажылының өнчүзү. Оларның хөй кезии Тыва национал музейниң шыгжамырында. Россияныӊ Чурукчулар эвилели, Москва, Санкт-Петербург дээш өске хоорайларныӊ, даштыкы чурттарның музейлери тыва ус-шеверниң ажылдарын садып алган. Ус-шеверниң ажылдарының чамдыызы ооң төрээн чурту Чаа-Хөл кожууннуң Культура бажыңының делгүүрүнде база бар.
Моңгуш Черзини даш чонар тыва уран чүүлдүң үндезилекчизи кылдыр амгы үеде санап турар. Моңгуш Хола-Салович ССРЭ-ниӊ Чурукчулар эвилелиниӊ кежигүнү, РСФСР-ниӊ И. Репин аттыг күрүне шаӊналыныӊ лауреады.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны хууда архивтерден холгалаан.
“Шын” №25 2026 чылдың июль 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...