Хөгжүм-биле ажып эртер
Караа көрбес кижилерге амыдырал-чуртталганың бергелерин ажып эртеринге оларның хөгжүмчү салым-чаяаны даянгыыш, чөленгииш болганының чижектери эвээш эвес. Бир эвес Тываны алыр болза, композиторлар Солаан Базыр-оолга, Анатолий Моңгушка оларның ыры-хөгжүмге төрүмелинден салым-чаяанныы дузалаан.
Анатолий Моңгуш 1948 чылдың июль 13-те Чөөн-Хемчик районнуң Шеминиң Хадың-Аксы деп черге төрүттүнген. Бичиизинден-не чогаалга, хөгжүмге сундулуг болган. Шеми школазының уран чүүл бөлгүмнеринге киржип, концерттерге шүлүктер номчуп, ырлар ырлап, чогаалга болгаш хөгжүмге салым-чаяанныы билдине берген. 1966 чылда Шеми ортумак школазын дооскаш, Кызыл хоорайга баянистер курузунга хөгжүм теориязын шиңгээдип алган. Шеми суурнуң Культура бажыңының уран чүүл удуртукчузунга хөй чылдар дургузунда ажылдаан. Ол үеде элээн каш ырыларны бижээн. Ооң чогаадыкчы организакчы ажылының чедиишкини ол культура одаанга “Борбак-Арыг” ыры-хөгжүм ансамбльди тургусканы. Бо ансамбльдиң күүселдезинге Анатолий Моңгуштуң “Борбак-Арыг” деп чараш ырызы бүгү Тывага билдингир апарган. Ол ыры “ХХ вектиң 20 тергиин ырылары” деп мөөрейниң түңнели-биле эрткен вектиң эң чараш тыва ырыларның санынче кирген. «Кызыл-Мажалыым», «Мѳңгүн-Тайга», «Барыксанчыг Бажың-Алаак», «Хайыракан даам, ѳршээ”, «Кара-Хѳлүм» дээш өске-даа ырылары чоннуң ынак ырылары апаргылаан.
Кадыының байдалының аайы-биле Анатолий Мижит-Доржуевич 1980 чылдарның эгезинден чуртталгазының сөөлгү чылдарынга чедир Тываның караа көрбестер ниитилелиниң Кызылда клувунга уран чүүл удуртукчулап ажылдап чораан. Ооң хөгжүмчү талантызы, организакчы арга-дуржулгазы карааның көөрү багай азы көрбес инвалидтерниң уран чүүлге сонуургалын, хандыкшылын көдүрген, оларның амыдырал-чуртталгазын солун болдурган. Ырлаар-шоорлаар, хөгжүмге хандыкшылдыг кижилерниң “караа ажыттынган”. Олар Россияның регионнар, Бүгү-российжи деңнелдиг уран чүүл коллективтериниң, чижээлээрге, Иркутск хоорайга 1985 чылда, Волгоградка 1988 чылда, Иваново хоорайга 1993 чылда уран чүүл көрүлделериниң шаңналдарын чаалап алганнар. Олар композитор Анатолий Моңгушту сагыш-сеткиливистиң одакчызы, чуртталгага даянгыыжывыс деп үнелеп турганнар.
Салым-чолдуң, амыдырал-чуртталганың бергелеринге торулбас сагыш-сеткилдиг, чогаадыкчы салым-чаяанныг кижилерниң бирээзи – композитор Анатолий Моңгуш. Ооң ады-биле Шеминиң Культура бажыңын адап, мөңгежиткен.
«Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы», «Россия Федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы», композитор Анатолий Мижит-Доржуевичиниң чуруу караа көрбес инвалидтер ниитилелиниң Кызылда клувунуң үнелиг эртинелериниң бирээзи, салым-чолдуң бергелерин ажып эртеринге тура-соруктуң чижээ.
Артист, режиссёр
Алексей Кара-оолович Ооржак Тываның төөгүзүнге кайгамчыктыг солун шиилерни Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазынга тургускан режиссёр бооп артып каан.
1952 чылдың июль айның 14-түң хүнүнде Барыын-Хемчик районнуң Кызыл-Мажалык суурга келир үениң артизи болгаш режиссёру төрүттүнген. Театр сценазының бедиинче Алексей Кара-оолович уран чүүлдүң адаккы чадазындан көдүрлүп үнген. Москваның Щукин аттыг театр училищезинче өөренип кирериниң мурнунда көжүп чоруур автоклубтуң эргелекчизинге ажылдап турган. Ол училищени 1978 чылда дооскаш, Тываның хөгжүм-шии театрының шии артизинге ажылдап тура-ла, Чылгычы Ондарның “730 хүннер болгаш дүннер” шиизин сценага тургускан. Ол үеде шеригде чидиг айтырыглар темазы тыва театр уран чүүлүнге чаа чүүл, шииниң автору-даа, режиссёру-даа шериг албан-хүлээлгезин эрттиреринде “каңдай” айтырыгларны көдүргени-биле көрүкчүлерниң сонуургалын хайындырганнар.
1984 чылда А. Луначарский аттыг театр уран чүүлүнүң күрүне институдунуң Дээди курстарын “режиссёр” мергежил-биле дооскан. ССРЭ-ге сандараашкынныг үеде, 1988 чылда, чаңгыс аай чогаадыкчы үзел-бодалдыг эш-өөрү-биле аныяктарның шенелде “Күзел” театрын тургускан. Ооң сценазынга “Четкерлерниң четкизи”, Майдыр бурганның байырлалы” дээн ышкаш чидиг темаларлыг шиилер тургусканы-биле аныяк режиссёрнуң чогаадыкчы ажылы көрүкчүлерге сонуурганчыг апарган.
1992 чылда Алексей Ооржакты Тываның хөгжүм-шии театрының кол режиссёрунга томуйлаан. Ооң кол режиссёрга ажылдап чораан чылдарын Алексей Ооржактың бодунуң-даа, театрның-даа чогаадыкчы ажылында көдүрлүүшкүннүң үези деп көрүкчүлер, театр уран чүүлүнүң шинчилекчилери-даа санай берген. Хөгжүм-шии театрының сценазынга дөртен хире шиилерни режиссёр тургускан.
Алексей Ооржактың чогаадыкчы ажылында шимчедикчи чүүл, кайы-бир шиини тургузуп тургаш, ооң утказындан көрүкчүлерниң сагыш-сеткилин доюлдуруптар “көстү” тып алыры деп режиссёрнуң чогаадыкчы ажылының сайгарлыкчылары демдеглээннер. Чижээлээрге, Виктор Көк-оолдуң “Хайыраан бот” шиизиниң феодалдыг үеде херээжен кижиниң берге салым-чолунуң дугайында теманы ынакшылдың тоожузу аянныг кылдыр тургусканы ниитилел-политиктиг шиилерден “кускузу кээр” көрүкчүлерниң “кужурун” хандырган.
Тываның улустуң артизи, Россияның алдарлыг артизи, режиссёр Алексей Ооржактың сценага чогаадыкчы ажылы – тыва театр уран чүүлүнүң бир янзы чогаадыкчы үези.
“Тыва Пришвин”
Чогаалчы Куулар Аракчаа 1922 чылдың июль 15-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Дагыр-Шеми сумузунга төрүттүнген. Сес ажы-төлдүг малчын арат Чассыг-оол Кууларның оглу Аракчаа, өске уруг-дарыы ышкаш, чажындан-на ажыл-хожулга чаңчыккан, эрес-кежээ оол бооп доруккан.
Дагыр-Шемиге тыва бижикти араттарга, оларның ажы-төлүнге “чайлаг школалары” дээр бөлүктерге чайгы үеде өөредип эгелей берген. Мал-маган кадарар дээш өске-даа ажылдар аалынга хөй, чай чок болгаш, “чайлаг школазынче”-даа барбайн, төрүмелинден сонуургаачал Аракчаа, “өттүнчекпей өөрениичел” дээн ышкаш, “чайлаг школазынга” өөренип турган улуг кижилерден, үе-чергези оолдар, уруглардан номчуп, бижип өөренип алган. Тываның революстуг аныяктар эвилелиниң тус чер организациязының даалгазы-биле Дагыр-Шеминиң чурттакчы чонун үжүк-бижикке өөредиринге идепкейлиг киришкен. Аныяктар эвилелиниң ажылынга киржилгези Аракчааның эртем-билигге өөрениринге дөгүм болган. 1948 чылда Кызылга совет-партия школазын дооскаш, комсомолчу болгаш партийжи албан-дужаалдарга ажылдап чораан. 1952 чылда “Тываның аныяктары” солуннуң харыысалгалыг секретарынга томуйлаткан. Шак ынчаар Куулар Аракчааның салым-чолу журналист ажыл-биле холбажып, чогаалчы салым-чаяаны частып эгелээн. Ооң бижээн чогаалдарының кол темазы – бойдус болгаш бойдус камгалалы. Ынчангаш ону Тываның улустуң чогаалчызы Николай Куулар “тыва Пришвин” деп ону адааны ол. Куулар Аракчааның чечен чугааларының баштайгы чыындызы 1958 чылда «Кажар сыын» деп ат-биле чырыкче үнген. Ооң соонда “Алдын чуурга”, “Сыынак”, “Кара-Ашактың кускуну” дээш ниитизи-биле чеди номну Куулар Аракчаа бижээн. Олар амгы үеде ховар номнар.
Чогаалчы Куулар Аракчааның, “тыва Пришвинниң” бижип каан чогаалдары тыва литератураның эртинелери. Оларның автору уттундурбас. Чогаалдарын чон номчуп чорда – дириг.
Ш.ЛОПСАН.
Чуруктарны хууда архивтен хоолгалаан.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn