Композитор Хүреш-оол
Хөгжүмге кайгамчыктыг салым-чаяанныг композитор Хүреш-оол Дамба эвээш эвес бергелерни ажып эртип, белен эвес амыдыралды чурттаан. Ооң Хүреш-оол деп ады ол бүгүнү херечилээн ышкаш. Хүреш-оол Кара-Салович 1943 чылдың июль 20-де Бай-Тайганың Шуйга төрүттүнген (чамдык бижимелдерде июнь 20-де кылдыр демдеглеттинген). Композиторнуң чогаадыкчы ажылының шинчилекчилери ооң төрүттүнген хүнүн июль айның 20 деп бижээн, ынчангаш оларның медээлери шын болгу дег.
Композиторнуң ачазы Кара-Сал Шыырапович Дамба ыяш-даштан, демир-дестен янзы-бүрү эт-сеп, дериг-херексел чазаар кончуг шевер кижи. Бызаанчы, игил, хомус дээш өске-даа хөгжүм-херекселдерин чазап алгаш, оларга боду ойнаар, ырлаар-шоорлаар. Черле ынчаш ус-шевер Кара-Салдың улуг ук-салгалы, ажы-төлү-даа хөгжүмге аажок салым-чаяанныг болганнар. Композитор Хүреш-оол дугайында хөгжүм оранынга өскен төл деп чугаалап болур.
Элээди хар-назында Хүреш-оол элээн аар аарыгдан аараан, кезек үеде кылаштап шыдавас, шимчээр безин арга чок чыткан. Ада-иези оглун кара эм-дом-биле эмнеп тургаш, экиртип алганнар. Ол-ла чылдагаан-биле Хүреш-оол чаяңнадыр кылаштаар апарган. Ынчалза-даа ол чүүл ооң эрес-орланын, тура-соруун куду базып шыдаваан. Эш-өөрү-биле кады ойнап, өөренип өзүп келген. Харын-даа мырыңай ат-сураа алгыг, чонга билдингир композитор апарган. Ооң хөгжүмчү салым-чаяаны сайзыраарынга салдарны чедирген кижилер аңаа таварышкан. Шуй школазынга хөгжүм башкылары, баянга кончуг ойнаар Моңгуш Роман биле Даваа-Доржу, хылдыг хөгжүм херекселдеринге ойнаар башкы Салчак Чамзы олар Хүреш-оолдуң хөгжүм оранынче киреринге дыка салдарлыг болганнар.
Школаны дооскаш, 1961 чылда Хүреш-оол Дамба Кызылдың уран чүүл училищезиниң хөгжүм салбырынче өөренип кирген. Училище соонда, 1965 чылда, Новосибирск хоорайның күрүне консерваториязынче кирип алган. Хүреш-оол Кара-Салович Кызылдың уран чүүл училищезинге, республиканың бичии уругларның уран чүүл школазынга хөгжүм башкылап ажылдап чораан. Ол үеде композитор “Тыва кызы”, “Шолбаным сен”, “Элдеппей” дээш өске-даа ырларны бижээн. Классиктиг хөгжүм чогаалдарын база бижээн. Тываның хөгжүм-шии сценазынга тургускан шиилерниң аразындан элээн каш шиилерниң хөгжүм каасталгазын кылган. Республиканың уран чүүл хөй-ниити амыдыралынга идепкейлиг киржип, ыры ансамбльдериниң хөгжүм талазы-биле удуртукчулап, Тывада хөгжүм уран чүүлүнүң дугайында сайгарылгалыг чүүлдерни бижип, солуннарга парладып, радио-телевидение дамчыдылгаларынга киржип турган. Тыва АССР-ниң телерадио комитединиң симфониктиг оркестри-биле сырый чогаадыкчы ажылдап, оркестрниң дирижёру Виктор Тока, композитор Владимир Тока алышкылар-биле эш-хуу найыралдыг чораан.
Аныяк композиторнуң чогаадыкчы ажылы эки деп демдеглеттинип, деткимчени алган. 1973 чылда РСФСР-ниң Композиторлар эвилелиниң кежигүнүнге Хүреш-оол Кара-Салович кирген. 1978 чылда тургустунган Тываның Композиторлар эвилелиниң харыысалгалыг секретарынга соңгуттурган.
Хүреш-оол Кара-Саловичини база амыдыралда чидириглер, ажыг-шүжүг оюп эртпээн. 1973 чылда оглу Дозураш хат-шуурган озал-ондааның уржуунда амы-тынындан чарылган. Композитор Хүреш-оол Дамба боду база айыыл-халапка таваржып, чырык өртемчейден чарлып чоруткан.
Композиторнуң хөгжүм чогаалдары дээш өске-даа үнелиг чүүлдери бар хууда архивин чоок төрели камныг шыгжап чорааш, Кызылдың уран чүүл училищезинге эккеп берген. Хүреш-оол Дамбаның чогаадыкчы ажылының үүжезин училищениң хөгжүм башкылары шинчилеп, композиторнуң дугайында сайгарылгалг чүүлдерни солун-сеткүүлдерге үндүргеннер. Композитор Хүреш-оол Дамбаның арттырып каан хөгжүм чогаалдары, ооң фото-чуруктары дээш өске-даа чүүлдер Кызылдың уран чүүл колледжизиниң шыгжамырында камныы-биле кадагалаттынып чыдар. Оларның-биле таныжар арга колледжиниң башкыларында, студентилеринде бар.
Эки кылган ажыл – элеп читпес алдар
Үстүнде сөстер Тываның алдарлыг тудугжуларының бирээзи Калдар-оол Данзырыкка дорт-ла хамаарылгалыг. Хып дээн аныяандан төрээн чери Бай-Тайганың Шуйга бажыңнарны, колхоз-совхозтуң мал-маган кажааларын тудуп, бызаңчы тудугжу ажылга арга-мергежилдиг апарган. Ол шагда Барыын-Хемчик районнуң Кара-Дашка “Тываасбест” комбинатты, Ак-Довурак хоорайны тудуп эгелей бээрге, кончуг күш-шыдал үезинде 30 харлыг оол ССРЭ-ниң комсомолчу аныяктарының бүгү эвилел чергелиг тудуунга ажылдай берген. Ооң бригадазының тудугжулары Ак-Довурак хоорайның Пушкин, Найырал, Чкалов кудумчуларда бажыңнарны, Ак-Довурактың школазын туткан. “Тываасбест” комбинаттың тудугларынга 20 чыл дургузунда ажылдааш, Калдар-оол Хертекович байлак арга-дуржулгалыг, кылбас-тутпас ажылы чок тудугжу апарган.
Калдар-оол Данзырыктың удурткан бригадалары тудуг ажылынга чаартыкчы аргаларны дораан-на шиңгээдип ажылдап турганнар. “Тываасбест” комбинаттың ийиги ээлчээнге бетон тудуг ажылдары чорударынга демир хептерни ажыглаар арганы шиңгээдип алган. Ооң түңнелинде бригаданың ажылының темпизи дүргедээн, бүдүрүкчүлүү бедээн. Бетон кударынга ыяш хептерни ажыглавас апарган болгаш, тудуг ажылдарынга чарыгдалдар эвээжээн.
Ленин аттыг “Тываасбест” комбинаттың ийиги ээлчээниң тудуунга шылгараңгай күш-ажылчы чедиишкиннери дээш 1976 чылдың июль айның 27-де тудугжу Калдар-оол Данзырыкка Социалистиг Күш-ажылдың маадыры атты совет күрүнениң эң дээди шаңналы Ленин ордени-биле кады тывыскан. Бо дээрге ооң ийиги ордени, ооң мурнунда, 1971 чылда, Ленин ордени-биле Калдар-оол Хертековичини шаңнаан турган.
Тыва АССР-ниң алдарлыг тудугжузу Калдар-оол Данзырыктың ады-биле Ак-Довурак хоорайның кудумчуларының бирээзин адаан.
Кызылдың “Тыватудуг” треске ажылдап чедип кээрге, хоочун тудугжуга комплекстиг тудуг бригадазын удуртурун саналдаан. Ооң удурткан бригадазы бедик бүдүрүкчүлүг шалыпчы ажылдап, трестиң тудугжу бригадаларының аразынга социалистиг күш-ажылдың чарыжынга тиилеп үнүп турган. Калдар-оол Хертековичиниң бригадазы хоорайда хөй квартиралыг чуртталга бажыңнарын, Кызылдың № 7 школазының, Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумунуң, Күрүнениң педагогика институдунуң, найысылалдың электростанциязының бажыңнарын тудуп үндүрген.
Тываның инженерлериниң ассоциациязының эгелээшкини-биле Ак-Довуракта Калдар-оол Данзырык аттыг кудумчуда алдарлыг тудугжунуң тураскаал самбыразын ажыткан. Ак-Довурак хоорайның, “Тываасбест” комбинадының тудуунга бодунуң үлүүн киирген тудугжу ажылдап, чурттап чораанын ол кудумчулап эрткен-дүшкен кижилер тураскаал самбырадан билип ап турарлар.
Тываның төөгүчүзү
1913 чылда Тывага ажыл аайы-биле келген Красноярск хоорайның чурт-шинчилел музейиниң фотографы 21 харлыг аныяк оол Владимир Ермолаевтиң сагыжынга Тывага болур болуушкуннарның төөгүчүзү апаар мен дээрзи кайын кирер ийик. Ермолаев тывалар-биле эп-найыралдыг апарып, оларның боттарын, хүн бүрүде амыдырал-чуртталгазын фотоаппарат-биле тырттырып турган. Ол шагда Урянхай крайның төвү Белоцарск суурга (амгы Кызыл хоорай) 1916 чылдан доктаамал чурттай берген. Эрткен чээрби вектиң бирги чартыында Тывага болган төөгүлүг болуушкуннар, ол үеде чурттап чораан кижилер Владимир Петровичиниң чуруктарында артып каан. Ол чуруктардан тыва нояннарны, орус дүжүметтерни, шары мунган бичии тыва оолдар, уругларны, Кызыл хоорайның суг үеринге алыскан баштайгы бажыңнары дээш чүнү, кымны көрүп болбас дээр.
Тываның революстуг намының Төп комитединиң политиктиг бюрозунуң 1929 чылдың май 13-те болган хуралынга Тываның музейин тургузарының дугайында шиитпирни хүлээп алган. Политбюронуң кежигүннериниң шуптузунуң чаңгыс аай бадылаашкыны-биле Тываның күрүне музейиниң директорунга Владимир Ермолаевти томуйлаар деп шиитпирлээн. Чүге дээрге Ермолаев Красноярск крайның музейинге ажылдап турган, музей ажыл-чорудулгазы-биле элээн таныш кижи Тывада чаңгыс ол болган. Тываның чурт-шинчилел, амгы үеде Национал музейиниң тургустунганында, хөгжээнинде ооң баштайгы директору Владимир Ермолаевтиң үлүү улуг.
Тываның төөгүчүзү Владимир Петрович Ермолаев 1892 чылдың июль айның 28-тиң хүнүнде Красноярск крайның Канско-Перевозинск суурга төрүттүнген. А чуртталгазының хөй кезиин Тывага чурттап эрттирген.
/ Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны хууда архивтерден хоолгалаан..
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn