Башкыларның башкызы
Филология эртемнериниң доктору, РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини, Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы дээш оон-даа өске бедик ат-алдарлыг Доржу Сеңгилович Кууларны Тываның школаларының башкыларының болгаш эртемденнериниң аразында Башкым деп хүндүлеп адаар кижилер хөй.
Доржу Сеңгилович 1932 чылдың август 1-де Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунга төрүттүнген. Хөндергейниң эге, Чадаананың чеди чыл, Кызылдың 2 дугаар школаларын дооскан. Абаканның күрүнениң педагогика институдунуң баштайгы тыва доозукчуларының бирээзи. ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Максим Горький аттыг бүгү делегейниң литература институдунуң аспирантуразынга өөренип, “Тыва шүлүк чогаалы” деп эртем ажылынга филология эртемнериниң кандидады атты камгалаан. Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга аас чогаал болгаш чечен чогаал секторунуң эртем ажылдакчызынга, Кызылдың күрүнениң башкы институдунга чечен чогаал кафедразының эргелекчизинге, эртем талазы-биле проректорунга ажылдап чораан. “Ачыты Кезер-Мерген”, “Тыва улустуң тоолдары”, “Тыва поэзия”, “Төөгү болгаш амгы үе” дээш өске-даа номнарны белеткеп үндүрген. Национал школаның 10 болгаш 11 класстарынга тыва литератураны өөредириниң программазын тургузарынга, өөредилге номнарын белеткеп үндүреринге киришкен.
Доржу Сеңгилович – тыва литература критиказын сайзырадырынга, тыва улустуң аас чогаалын шинчилээринге улуг үлүүн киирген эртемденнерниң бирээзи. “Тыва фольклор Төп Азияның поэтиктиг аас чогаалының сөзүглелинде” деп эртем-шинчилел ажылынга филология эртемнериниң доктору атты Россияның эртемнер академиязының Сибирь салбырының Улан-Удэ хоорайда Монголоведение, буддология болгаш тибетология институдунга камгалап алган.
Филология эртемнериниң доктору Доржу Кууларның “Хөй национал совет литератураның төөгүзү” деп хөй томнарлыг академиктиг үндүрүлгени тургузарынга киришкени ооң совет болгаш российжи эртем делегейинге ээлеп чораан бедик туружунуң херечизи.
“Кадарчыны” сиилбип кылган
Даянгыыжын эгиннепкеш, ыдыктыг Таңды сынынче харап көрүп, ооң баарында оъттап чоруур эңме-санчок мал-маганны хайгаарап турар “Кадарчыны” кым көрбээн, билбес боор. Тываның малчыннары боттарының улуг байырлалы Наадымны ооң чоогунга чылдың-на чайын эрттирип, “Кадарчыга” база мөгейип кээп, ооң мурнунга ак чеминиң дээжизин делгеп салыр чаңчылдыг.
“Кадарчыны” сиилбип кылган скульптор Товарищтай Ондар Сүт-Хөл районнуң Ишкинге 1948 чылдың август 5-те хөй ажы-төлдүг малчын арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ат-сураа билдингир ус-шеверлернии ышкаш, ооң узаныр-чазанырынга салым-чаяанныы бичии оолак шаанда-ла көстү берген. Чогум-на ооң салдары-биле ол Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырынче 1971 чылда өөренип кирген. Аныяк оолдуң салым-чаяанында ус-шевер чорук чурулганы чая базып турар болгаш, 1972 чылда Казах Совет Социалистиг республиканың төвү Алма-Ата хоорайның уран чүүл училищезиниң скульптура салбырынче шилчий берген. Ону 1974 чылда тергиин өөредилге-биле дооскаш, ол-ла чылда Москвада күрүнениң В.И. Суриков аттыг уран чүүл институдунче өөренип кирген. Бо өөредилге черин 1980 чылда доозарының диплом ажылы – “Кадарчы” тураскаал. РСФСР-ниң Уран чүүл фондузунуң Тывада мастерскаязынга ажылдай бергеш, “Кадарчы” ажылды улуг хемчээлге херек кырында сиилбип кылырын уламчылаан. 1993 чылда доозуптарга, Москвада демир эзилдирер комбинатка “Кадарчыны” шуткуп куткаш, Кызыл – Эрзин автооруктуң 9-ку километринге 1997 чылда тургускан. Оон бээр-ле “Кадарчының” чанынга Тываның малчыннары Наадымны байырлап эрттирер чаңчылдыг апарганнар.
Тываның баштайгы профессионал скульпторунуң бедик деңнелдиг сиилбикчи чогаадыкчы ажылының херечилери тураскаалдар найысылал Кызыл хоорайда элээн каш: күрүне ажылдакчызы, чогаалчы, республиканы хөй чылдарда удуртуп чораан Салчак Токаның хөрек тураскаалы, “Дүжүп бербээн арат”, “Буян-Бадыргы” деп улуг тураскаалдар.
Тыва Арат Республиканың тургузукчуларының бирээзи, ТАР-ның Чазааның баштайгы даргазы, 1930 чылдарның төнчүзүнде политиктиг репрессияга таварышкан Буян-Бадыргы ноянның тураскаалын кылыр ажылды Товарищтай Ондар чуртталгазының сөөлгү чылдарында чоруткан. Буян-Бадыргы ноянның фото-чуруктарын кичээнгейлиг шинчилеп көрүп, ооң овур-хевирин сиилбээн тураскаалдың улуг эвес хемчээлдиг төлевилелин 1998 чылда кылып дооскан. Скульптор 1999 чылда хенертен чырык өртемчейден чорутканы-биле Буян-Бадыргы ноянга тураскаалды боду кылып четтикпейн барган. Товарищтай Ондарның улуг акызы чогаалчы Бавуужап Ондарның оглу скульптор Байза Ондар даайының ажылын улуг тураскаал кылдыр 2014 чылда, Тываны Россияга Урянхай край деп ат-биле каттыштырганының 100 чылында кылып дооскан. Ол тураскаалды Алдан-Маадыр аттыг музейниң соңгу талазында тургускан. Чамдык кижилерниң бодалы-биле алырга, ноян Бадыргыга тураскаалды эпчок черде “кызып” каан, ооң Соңгу чүкче, Россияже көрүжүн беш каът чуртталга бажыңы дуглап турар, тураскаалдың мурнунда улуг эвес шөлчүгеш байырлал ёзулалдары эрттиреринге кызыы. Оларныы-биле алырга, Буян-Бадыргы ноянны музейниң мурнунда улуг шөлге, эртен эрте үнүп орар хүннүң херелдеринге уткуштур тургузар ужурлуг турган. Чүге дээрге Буян-Бадыргы тыва чонга чырык, чылыг келир үени күзеп чораан.
Чурттап эрткени 50 чыл дургузунда скульптор Товарищтай Ондар хөй тураскаалдарны сиилбип кылган. Кызылда Тиилелге шөлүнде Совет Эвилелиниң маадырлары Х. Чүргүй-оол, М. Бухтуев, Т. Кечил-оол, Н. Макаренко оларның хөрек тураскаалдарын скульптор Хеймер-оол Доңгак-биле кады кылган.
Тываның уран чүүл ажылдакчылары алдарлыг чогаалчыларның, чурукчуларның, артистерниң хөрек тураскаалдарын база скульптор салгалдарга арттырып каан.
Кайгамчыктыг салым-чаяанныг скульптор Товарищтай Ондарның сиилбип кылган тураскаалдары көстүп турда, ооң чырык овур-хевири чоннуң сагыш-сеткилинде дириг.
Сактыышкын өлүмден күштүг
Таңды кожууннуң Межегей сумуга Тыва Арат Республиканың көскү күрүне ажылдакчыларының бирээзи Оюн Сенгиижик Тамчай оглу 1900 чылдың август айның 8-те төрүттүнген.
1930 чылдарның төнчүзүнде ССРЭ-ге политиктиг репрессиялар эгелээни-биле чергелештир Совет Эвилелиниң күштүг салдарының адаанга турган Тыва Арат Республикага база политиктиг репрессиялар эгелээн. Ону ол үеде ССРЭ-ниң өөредилге черлерин дооскаш чанып келген, совет эрге-чагырганың чажыт деткимчезинге даянган, ТАР-ның удуртукчу органнарынче кирген аныяк даргалар ССРЭ-ден келген сүмелекчилерниң (советниктер) сүмези-биле чорудуп турганнар. “Тостуң херээ” деп ат-биле төөгүге кирген репрессияга ТАР-ның эң бедик албан-дужаалдыг 9 удуртукчузу таварышкан. Оларның аразында Тыва Арат Республиканың күрүнениң иштики политиказының камгалал эргелелиниң начальнигиниң бедик албан-дужаалынга ажылдап турган, политиктиг репрессияга таварышпас ужурлуг болгу дег Сенгиижик Оюн база. “Тостуң херээнге” буруудаттырган 9 кижиниң чедизин 1938 чылдың октябрь 10-да адып өлүрген. Оларның бирээзи Сенгиижик Оюн ынчан 38-ле харлыг турган.
Сенгиижик Тамчай оглу Оюнну Межегейниң чону утпаан. Ооң дугайында материалдар тус черниң школазының музейинде бар. Сенгиижик Оюнга тураскааткан кежээлерни “Сактыышкын өлүмден күштүг” деп ат-биле политиктиг репрессияларга таварышканнар хүнүнде эрттирип турар.
/ Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны төрелдериниң хууда архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn