Баштайгы профессионал дирижёр
1944 чылдың январь 28-те баштайгы тыва профессионал дирижёр Виктор Тока төрүттүнген. Ооң ада-иези Тываның болгаш Совет Эвилелиниң күрүне ажылдакчылары, СЭКП Тыва обкомунуң бирги секретары Салчак Калбак-Хөрекович Тока биле Тыва АССР-ниң Министрлер Чөвүлелиниң даргазының оралакчызы Хертек Амырбитовна Анчимаа-Тока. Оларның оолдары Виктор биле Владимир Тока хөгжүмге кайгамчыктыг салым-чаяанныг болганнар.
Виктор Салчакович Новосибирскиниң күрүнениң М.И. Глинки аттыг консерваториязын 1968 чылда тергиин эки өөредилге-биле дооскаш, Тываның телерадио комитединиң симфониктиг оркестриниң кол дирижёрунга ажылдай берген. Ооң чогаадыкчы ажылы республикага классиктиг симфониктиг хөгжүмнүң хөгжүлдезинге улуг салдарны чедирген. Делегейниң, орус, совет болгаш тыва композиторларының классиктиг музыка чогаалдарын бо оркестрниң күүселдези-биле Тыва телевидениениң эфиринге дамчыдып, оркестрниң кожууннарга барып ойнап турганы республикага классиктиг симфониктиг хөгжүмнүң хөгжүүрүнге кончуг ужур-дузалыг болган. Виктор Токага “Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи” атты 1975 чылда тывыскан.
Совет Эвилели буступ дүжүп, “Тыва” КТРК-ның ыры-хөгжүм программазының эфирге үезин кызырарга, оркестрни Тываның күрүне филармониязының симфониктиг оркестри кылдыр эде организастаан. Виктор Салчакович бо өртемчейден чоруткан соонда, симфониктиг оркестрни ооң ады-биле адаан.
Башкы, бичии уруглар чогаалчызы Көк-оол Чамыяң
2026 чылдың февраль 5-те республиканың улус өөредилгезиниң хоочун башкызы, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Көк-оол Топуевич Чамыяңның 95 хары. Ооң төрүттүнген чурту Тес-Хемниң Орукку-Шынаа деп чер. Улус өөредилгезинге киирген улуг үлүү дээш “Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы” хүндүлүг ат, “Улус өөредилгезиниң тергиини” хөрек демдээ-биле шаңнаткан.
Кызылдың башкы институдунуң эге класстар башкызы салбырын 1949 чылда дооскаш, Тес-Хем, Бии-Хем, Кызыл районнарның школаларынга башкылап ажылдап чораан. Бодунуң байлак башкылаашкын ажылының арга-дуржулгазынга үндезилеп, дузалал школаларының 5–6 класстарының “Тыва дыл” өөредилге номун ажылдап кылган.
Көк-оол Топуевичиниң чогаалчы ажылынга хөй чылдар дургузунда школаларга башкылап, өөреникчи оолдар, уруглар аразынга чорааны улуг салдарлыг болган. Ооң чырыкче үнген баштайгы чогаалы “Күзел кырывас” деп чечен чугаазы. Ону 1965 чылда “Шын” солунга парлаан. Көк-оол Чамыяңның бижээн чогаалдарының хөй кезии бичии уруглар, оолдарның дугайында. Башкы кижи болгаш, оларның аажы-чаңын, сагыш-сеткилин хайгаарап чорааны, оолдар, уругларның мөзү-бүдүжүнде онзагай чаптанчыг чүүлдерни билири бичии номчукчуга сонуурганчыг чогаалдарны бижиир арганы авторга берген. Ооң чогаалдарының чамдыызын республиканың национал школаларының төрээн чогаал өөредилгезиниң номнарынче киирген.
Чогаалчының бижээн чечен чогаалдарының чыындызы, баштайгы ному “Чаңгыс аалдың кижилери” 1974 чылда чырыкче үнген. Ооң соонда «Кыштагда чырык» (1977), «Ханы дазыл» (1981), «Часкы хөөннер» (1984), «Мөңгүн оттук» (1998), «Хаяа» (2001) номнарны бижээн. Оларның аразындан «Кыштагда чырык» тоожу онзагай салым-чолдуг болган. Совет үеде РФ-тиң Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң национал литературалар редакциязынга ажылдап турган Ванцетти Чукреевтиң очулгазынга бо тоожуну “Свет над зимовьем” деп ат-биле Москвада “Современник” деп ном үндүрер черинге парлап үндүрген.
Көк-оол Чамыяң – уругларга чечен чогаалды хөгжүдеринге көскү үлүүн киирген чогаалчыларның бирээзи.
Улуг башкы, Ада-чурттуң камгалакчызы
1928 чылдың январь 24-те Тываның улустуң башкызы, төөгү эртемнериниң кандидады, Тываның күрүне университединиң башкызы, көрей дайынының киржикчизи Василий Ламажикович Биче-оол Бии-Хем кожууннуң Тарлагга төрүттүнген.
Василий Ламажикович аар-берге болгаш чонга ачы-буянныг чуртталганы чурттап эрткен. Бии-Хемниң эртем-билиглиг, активчи аныяктарының бирээзи болгаш, районнуң комсомол комитединиң ийи секретарынга ажылдап турган хып дээн чалыы аныяк оолду 1951 чылда Совет армияга шериг албан-хүлээлгезин эрттиреринче кыйгырткан. Забайкалье шериг округунга тускай дайынчы белеткел соонда “интернационалчы хүлээлгезин” күүседири-биле Кореяга болуп турган дайынче чоруткан. Совет чонга “чажыт” дайынга солдат Василий Биче-оол барык 2 чыл дургузунда дайылдашкан. Эрес-маадырлыг чоруу дээш ССРЭ-ниң, Кыдат Улус Республиканың орден, медальдары-биле шаңнаткан.
Башкызы Василий Ламажикович көрей дайынынга киржип чораанының дугайында Тываның педагогика институдунга, сөөлүнде Тываның күрүне университединге төөгүге өөредип турганы студентилер-даа, кады ажылдап чорааны башкылар-даа билбес турган. Чүгле 1980 чылдарның төнчүзүнде, ССРЭ-ниң Президентизи М. Горбачёв ажык-чарлыг чорукту чарлаптарга, олар билип алганнар.
Улустуң башкызы, Ада-чурттуң камгалакчызы Василий Ламажикович Биче-оол 2008 чылдың май 9-та, Улуг Тиилелгениң хүнүнде, чырык өртемчейден чарлып чоруткан.
Журналистер эвилелиниң тургустунганы
1959 чылдың январь 27-де Тыва АССР-ниң Журналистер эвилелиниң бирги съездизи болуп эрткен. Ооң ажылынга республика солуннарында, радиода ажылдап турар журналистерниң аразындан 13 кижи киришкен. Тывада журналистерниң хөй-ниитижи организастыг байдалының дугайында илеткелди организастыг комитеттиң даргазы Шойгу Күжүгет кылган. Бо съездиге республиканың журналистериниң Хөй-ниити чогаадыкчы эвилелин тургускан. Тыва АССР-ниң Журналистер эвилели тургустунган чылда ооң кежигүннеринге 45 журналисти хүлээп алган. Тыва АССР-ниң Журналистер эвилели ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң составынга кирип, ооң удуртулгазы-биле ажылдап турган.
ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң уставы ёзугаар массалыг информация чепсектеринге 3 чылдан эвээш эвес үеде ажылдаан, журналист ажылынга эң мергежээн журналистерни болгаш штаттан дашкаар корреспондент деп хүлээп көрген бижикчилерни хүлээп ап турган.
Ленинград бүзээлелин долузу-биле буза шапканы
Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде Ленинград хоорайны немец шериглер 1941 чылдың сентябрь айдан 1944 чылдың январь айга чедир бүзээлеп алгаш, ону буза бомбалап, боолап турганнар. Бо хоорайның улуг, бичии чурттакчылары 900 дүн-хүн тургузунда боттарының хоорайын дайызынның халдаашкыннарындан камгалап, түрегделди, аш-чутту шыдажып эрткеннер. 1944 чылдың январь 27-де совет шериглер Ленинград бүзээлелин долузу-биле чаза шапкан.
Борис Подгорный 1967 чылда Тывага ажылдап чедип келген. Бичии оол назынында Ленинград бүзээлелин ол шыдажып эрткен. Авазы оглун чемгерер дээш, чем чивейн тургаш, амы-тынындан чарылган. Бичии Бористи кожалары аъшкарып-чемгерип азырап турганнар. Көге-бугаларның, диистерниң, ыттарның эъдин кижилер чип турган деп Борис Борисович сактып чугаалап чораан.
Татьяна Алексеевна Афоничева база бичиизинде Ленинград бүзээлелин шыдажып эрткен. Ооң авазы кудумчуга чок апарган. “Аваңның тонунуң хоюнда картошка карты бар болду. Ону хайындыргаш, сени чемгерер дээш чоруп ора, кээп дүшкеш, туруп чадап каан” – деп, бичии Татьянага кожалары чугаалааннар.
Ленинградты немец шериглерден камгалаарынга, ооң бүзээлелин буза шаварынга бистиң чаңгыс чер чурттугларывыс дайынчылар киришкен. Каа-Хем кожуундан миномётчу Шумов алышкылар, Совет Эвилелиниң Маадырлары Николай Макаренко, Василий Полещук, Дмитрий Комарицын олар Ленинград хоорайны аңгы-аңгы талаларындан камгалап, удур халдааш, 1944 чылдың январь 27-де Ленинград бүзээлелин чаза шаварынга эрес-дидими-биле киришкеннер.
Ш. МОҢГУШ белеткээн.
Чуруктарны интернет четкизинден хоолгалаан.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29