Кобальт чыдар черни айтып берген кижи
56 чыл соңгаар, 1970 чылдың август айның 9-туң хүнүнде, ол шагда Таңды кожуун, амгы үеде Чеди-Хөл кожуунга Хову-Аксы кобальт комбинадын байырлыы-биле ажыткан.
Бүгү делегейде кобальт рудазы чүгле ийи черден тывылган – Тывадан болгаш Мароккода Бу-Аззера деп черден. Хову-Аксы чоогунда даглардан казып тып турган кобальт делегейде дыка ховар, кончуг аар өртектиг руда. Амгы үеде ооң өртээ Эрзин кожуунда Тастыг деп черден казып алыр деп турар литий деп руданың өртээнден-даа улуг.
Хову-Аксындан кобальтыны дилеп тыварынга, аңаа кобальт комбинадын тутканынга салым-чолу хамаарылгалыг болган кижи – Кыргыс Хууракович Хойтпак-оол. Ол бичиизинде Хову-Аксында Бош-Даг деп черге ойнап чорааш, чаъс суунга челээштиң чеди өңнериниң шуптузу-биле кылаңайндыр чайнай бээр даштарны чыып, оларның-биле ойнап чораан. Тыва Арат Республиканы ССРЭ-ге каттыштырыптарга, 1944 чылда Хову-Аксынга келген совет геологтарга ол чараш даштар дугайында чугаалап, чыдар черлерин Хойтпак-оол айтып берген. Геологтар ол черлерге шинчилел ажылдарын чоруткаш, делегейде ховар, эң-не кадыг шынарлыг, чүгле нарын технологияларга ажыглаар кобальт рудазы ында барын геологтар илередип тыпканнар. Ол геологтарның аразынга ат-сывы кирип, ССРЭ-ниң бедик күрүне шаңна- лы — Сталин шаңналының бирги чергези-биле Кыргыс Хойтпак-оол шаңнаткан.
1956 чылдың апрель айда “Тывакобальт” комбинаттың таваан салган, 1970 чылда ажыглалга киирген. Кыргыс Хууракович Хову-Аксынга чурттап чораан, 1972 чылда ол чок апаарга, ону Хову-Аксы суурнуң хөөрүнде орнукшуткан. Хову-Аксы суурнуң кудумчуларының бирээзин, Сайлыг суурда культура бажыңын ооң ады-биле адаан.
Тывага даг үлетпүрүн хөгжүдериниң үндезини деп санадып чораан “Тывакобальт” комбинаттың салым-хуузу муңгаранчыг болган. ССРЭ 1991 чылда буступ дүшкенинге, рыноктуг экономияның эгелээнинге комбинат шыдашпайн барган. Кобальт рудазын казып ап турган шахталар, кобальт рудазын болбаазырадып турган цехтер дээш комбинаттың ажыл-чорудулгазы-биле холбаалыг дузалал бүдүрүлгелер шупту хоозураан. Комбинатка ажылдап турган тускай эртем-билиглиг специалистер өске черлерден ажыл дилеп, тарай көжүп чоруткан. Амгы үеде “Тывакобальт” комбинаттан арткан-калган бажыңнарының эжиктери, соңгалары согурартыр оңгая берген турар. Сайлыг суурнуң үстүү талазында бедик черде шыгжамырда комбинаттың технологтуг бүдүрүлгезиниң “кудуруктары”, кобальт, никель, чес, мөңгүн, алдын, мышьяк дээш өске-даа бүдүмелдер холумаа бар. Ооң ниити хемчээли 2 миллион кубометр хире. Оларны Сайлыг суурнуң чурттакчыларынга, Элегес хемниң суунга, ол чоок-кавыда черге хора чок болдурар дээш, рекультивация ажылдарын 4–5 чыл соңгаар кылып чоруткан. Ынчалза-даа экологтарның санап турары-биле алырга, ол шыгжагларда бүдүмелдерни шуут-ла хора чок деп санап болбас. Үр үе эртерге, рекультивация ажылдарын чорударынга ажыглаан материалдар элеп үрелир, а кобальт, никель, чес, мөңгүн, алдын, мышьяк дээш өске бүдүмелдер үе өттүр боттарын чидирбес шынарлыг.
Спорт мастери Арзылаң мөге
Тывага хүрештиң самбо, дзюдо хевирлерин хөгжүдеринге улуг үлүүн киирген спортчу болгаш тренер, ССРЭ-ниң болгаш РСФСР спорт мастери, Тываның Арзылаң мөгези Иван Иванович Хураган 1956 чылдың август 9-та Тес-Хем районнуң Самагалдай суурга, чамдык медээлер-биле алырга, Чыргалаңдыга хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген. Ачазы Иван Доржуевич Хураган оглунуң адын бодунуң адынга атташ кылдыр Иван деп адап каан. Ачазы спортка, эң ылаңгыя хүрешке, ынак болгаш, оолдарын бичиизинде-ле бажыңының чанында шыкка, а кыжын бажыңының улуг өрээлинге хүрежиринге өөредип турган.
ССРЭ-ниң чепсектиг күштеринге шериг албаны эрттирип тургаш, Иван Хураган албан-хүлээлгезиниң аайы-биле дзюдонуң дайынчы аргаларын өөренип ап, хүрештиң бо хевиринге хандыкшаан. Шеригден халажып келгеш, спорттуң бо хевирин Тывага нептередип эгелээн. Иван Хураганның ол организастыг ажылының ачызында Кызыл хоорайга болгаш районнарга дзюдо секциялары ажыттынгылаан, районнар болгаш республика чергелиг маргылдааларны эрттирип, аңаа тиилээн спортчулар Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк дээш өске-даа зона чергелиг маргылдааларга киржип, шаңналдыг черлерже үндүр хүрежип турар апарган. 1980 чылдарның ортаа үезинде самбо хүрешти республикага сайзырадыр талазы-биле ажылды Иван Иванович чорудуп турган.
Самбо хүрешке шыырак спортчу, билдилиг тренерни Тыва АССР-ниң Иштики херектер яамызы күш-шыдал болгаш дайынчы белеткелдер төвүнге ажылдаарынче чалаан. Ол төпке Иван Иванович шагдааларны самбонуң дайынчы аргаларынга өөредип турган. Бо төпке ажылдап тургаш, Иван Хураган “Динамо” спортчу ниитилелдиң спорт залын Кызылга 1988 чылда тударын чедип алган. Ооң түңнелинде Иштики херектер яамызының ажылдакчыларының күш-шыдал болгаш дайынчы белеткел эрттирериниң материал-техниктиг байдалы экижээн.
Спортту организастаарынга, ооң материал-техниктиг адырын удуртурунга арга-дуржулгалыг хоочун спортчуну Иван Ярыгин аттыг спорт комплекизиниң директорунга ажылдаарынче чалаан. Бо албан-дужаалга ажылдап тургаш, спорт комплекизиниң реконструкция ажылдарын чорудуп, ол үеде спорт ажыл-чорудулгазынга чаа чүүл күш-культура ачы-дузазын өртектиг үндезинге көргүзериниң эгезин салган. Ооң түңнелинде спортчу төп акша-төгерикти, эвээш-даа болза, ажылдап ап , бодунуң материал-техниктиг баазазын быжыктырып, күш-культуржу ачы-дузаны улуг эвес өртектер-биле кижилерге көргүзерин чедип алган. Амгы үеде Иван Ярыгин аттыг спорт комплекизинде күш-культуржу ачы-дуза бедик деңнелде.
Иван Иванович Хураган– бедик спортчу тиилелгелерни чаалап ап чораан мөге. Ол тыва хүрешке каш катап шүглүп чораан Тываның Арзылаң мөгези, Моолдуң Арзылаң мөгези атты чаалап алган баштайгы тыва мөге дээш ооң спортчу тиилелгелери хөй.
Баштайгы тыва генерал
Тываның төөгүзүнде ат-сывы артып каан, амыдырал-чуртталгазы солун, харын-даа мырыңай тывызыксыг кижи Гессен Шома. Ол 1903 чылда Даа кожууннуң Баян-Тала деп черге төрүттүнген. Ооң адазы кыдат кижи деп төөгү медээлери бар. Оглу төрүттүнген соонда, үр болбаанда чок апарган. Ынчангаш Гессен дээрге кыдат ат деп болур. Документилеринде адазының адын “Борисович” деп бижээн. Ону азыраан адазының ады деп догааштырып болур, чүге дээрге Гессен Шоманы Сапык-Көк деп шолалыг хакас кижи азырап өстүрген. А Шома деп фамилиязын тыва азы кыдат деп болур. “Шома”, “Шоома” деп ат-фамилиялыг тывалар бар. “Гессен Борисович” деп ат-сывын 1955 чылда “Семён Данилович” кылдыр документилерге өскертип алганы база тывызыксыг.
1925 чылда Гессен Шома Тыва Арат Республиканың улустуң революстуг шериинче кирип алган. Гессен хакас өг-бүлеге өскен болгаш, орус дылга эки чугаалаар. Бо чүүл ону Совет Эвилелиниң шериг өөредилге черлеринче өөредип чорударынга дөгүмче болган. 1929 чылда Гессен Шоманы Тверь хоорайда аъттыг шериг школазынче өөредип чоруткан. Бо школага өөренип тургаш, Варвара деп уруг-биле таныжып, өгленип алган. Кадайы Варвара Константиновна 1931 чылда улуг уруу Валентинаны божаан. Гессен Шома школаны 1931 чылда дооскаш, Соңгу-Кавказ улузунуң кавалерийжи школазынга, Тамбов хоорайда кавалерийжи школага өөредилгезин уламчылаан. 1932 чылда Тывага чанып кээрге, Гессен Шоманы аъттыг шеригниң взвод командиринге томуйлаан. 1934 чылда чаа тургустунган кавалерийжи полктуң командиринге ол томуйлаткан. 1937 чылда Гессен Шоманы полк командири албан-дужаалдан дүжүргеш, шеригден халап чоруткан. 1938 чылда Гессен Шоманы аъттыг шериг полугунуң командиринге катап томуйлаан. Ону шеригден халап чорудуп, катап бедик албан-дужаалче эгидип турганынга хамаарыштыр тодаргай медээлер ажык төөгү материалдарында чок. Ында кандыг-ла-бир чылдагаан бар деп каразып болур. “Гессен Борисович” деп адын чүге 1955 чылда “Семён Данилович” кылдыр документилерге эткенил?
1940 чылда Тыва Арат Республиканың Шериг херектер яамызы тургустунган. Ооң сайыдынга полковник Гессен Шоманы томуйлаан. ТАР-га шериг херээн эде организастаары, тыва эки турачыларны чыып, оларның фронтуже чорудары дээш өске-даа чугула ажылдарны Гессен Шома бо албан-дужаалга организастап чоруткан.
Тыва Арат Республиканың Армиязынга генерал шериг атты ТАР-ның Биче хуралының Президиумунуң 1942 чылдың август 11-де чарлыы-биле доктааткан. Ол хүннүң даартазында, 1942 чылдың август 12-де, полковник Гессен Шомага генерал атты тывыскан. Шак ынчаар баштайгы тыва генерал тывылган.
Генерал Гессен Шома 1962 чылда чырык өртемчейден чарлып чоруткан. Ону Кызыл хоорайның девискээринде эрги хөөрге орнукшуткан. Ооң чевээн 1980 чылдарның ортаа үезинде чаа хөөрже көжүрген. Баштайгы тыва генерал Гессен Борисович (Семён Данилович) Шоманың чевээн Тываның культуразының болгаш төөгүзүнүң өнчүзүнүң объектилериниң санынче киир бижээн. А баштайгы тыва генералдың чевээ кайда дээрзиниң дугайында медээлер билдинмес.
Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны “Шын” солуннуң, эш-өөрнүң, төрелдериниң архивтеринден хоолгалаан.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn