Хөөмейни дагларындан тыпкан
Тываның хөөмейжилериниң аразындан 1970–1980 чылдарда Сүт-Хөл райондан Хунаштаар-оол Ооржактың хөөмейжи ат-сураа аажок алгыг турган. Хөөмейжиниң төрүттүнген чурту Барыын-Хемчик кожууннуң Муңгаш-Ак деп чер. Аңаа ол 1932 чылдың сентябрь 11-де төрүттүнген.
Төрээн чериниң дагларының кижиниң салым-чаяанынга салдарының дугайында Ак чурттуг чогаалчы Салим Сүрүң-оолдуң:
Көк-көк даглар көөрге-ле, үн чок ышкаш.
Ырлаптар сен, олар сеңээ улажыптар...
деп шүлүктээни дег, Муңгаш-Актың кадыр-каскал дагларынга бичиизинде хой-өшкү кадарып чорааш, хөөмей-сыгыттың хөөнүн Хунаштаар-оол тып алган.
Амыдыралдың аайы-биле Сүт-Хөлге чурттай бергеш, малчыннап, мал-маган кадарып чорааш, Хунаштаар-оол Сүрүң-оолович хөөмейлеп, ооң төрүмелинден салым-чаяаны чайгаар сайзыраан. Дең-дески хөөмейлеп, сыгыртып, каргыраалап, оларны борбаңнадыр, эзеңгилээр дээн ышкаш аргалары-биле каастаар кылдыр хөгжээн. Байырлалдарга, концерттерге ол хөөмейлеп чораан. Тус черниң культура ажылдакчылары хөөмейжини кожуун болгаш республика чергелиг уран чүүл көрүлделеринге киириштирип турганнар. Октябрьның Улуг революциязының 50 чыл оюнга тураскааткан Бүгү-эвилел чергелиг бот-тывынгыр уран чүүл көрүлдезин Совет Эвилелинге 1968 чылда организастаан. Бо көрүлдениң Москва хоорайга болган түңнел концертинге Хунаштаар-оол Ооржак хөөмейлээш, хамыкты кайгаткан. Ооң соонда-ла хөөмейжи Тыва АССР, Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк чергелиг уран чүүл көрүлделеринге тыва хөөмей-сыгытты бараалгадып, кайгамчыктыг хөөмейжи ат-сураа алгаан. 1970 чылда Москвада “Мелодия” деп гармпластинкалар үндүрер фирма ооң хөөмей-сыгыдын бижидип, пластинканы үндүрген.
1980 чылдарда чүгле Совет Эвилелинге болган уран чүүл көрүлделеринге эвес, даштыкы чурттарга болган уран чүүл чыыштарынга хөөмейлеп, сыгыртып, тыва уран чүүлдүң бо хевирин делегейге көргүзүп, Францияның төвү Париж, Ирактың төвү Багдад дээш өске-даа даштыкы чурттарның хоорайларынга чораан.
Совет Эвилелиниң улустарының хөгжүм уран чүүл аас чогаалының шинчилекчизи Вячеслав Щуров Хунаштаар-оол Ооржактың хөөмейлээрин магадааш, ооң хөөмей-сыгыдын үн бижиир аппаратка бижидип алган. Вячеслав Михайлович Москваже хөөмейжини чалап, үн бижидер тускай дериг-херекселге ооң хөөмейлээрин бедик шынарлыг кылдыр бижиткен. Ол бижимелдерни ажыглап, Хунаштаар-оол Ооржактың хөөмей-сыгыдының компакт-дискилерин кылып үндүрген. Амгы үеде база Хунаштаар-оол Ооржактың хөөмей-сыгыдының бижимелдерин социал четкилерде музыка тректеринден чон дыңнап турар.
Хунаштаар-оол Сүрүң-оолович Ооржактың хөөмей-сыгытчы салым-чаяанын, тыва хөгжүм аас чогаалын нептередиринге болгаш хөгжүдеринге киирген үлүг-хуузун бедии-биле үнелээн, 1992 чылда Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи деп хүндүлүг атты тывыскан.
Тыва дылды йөрээген
Тыва дылды шинчилээринге болгаш өөредиринге бодунуң улуг үлүүн киирген эртемден, филология эртемнериниң доктору Шулуу Чыргал-оолович Сат 1926 чылдың сентябрь 15-тиң хүнүнде Улуг-Хем унунда Кашпал деп черге төрүттүнген кылдыр ооң допчу намдарында демдеглеттинген. Кашпал дээрге ол черниң ниити ады. Кашпалдың кайы черинге Шулуу Чыргал-ооловичиниң төрүттүнгени чиге демдеглеттинмээн. Кашпалдың Чиңге, Аданныг-Арт, Доозуннуг-Хем, Үрбүн ынчаар ооң чаш болгаш элээди назыны эрткен. Тыва Арат Республика үезинде өөредилгениң нептереңгей хевири чайлаг школазы турган. Кашпалда аалдар чайлагларының бирээзинге ажыттынган чайлаг школазынга бичии Шулуу номчуп, бижип өөренип алган. Чаа-Хөлге школа ажыттынарга, аңаа өөренип кирген. Шагаан-Арыгда школага база өөренип турган. Билиглерге хандыкшылдыг, эң эки өөреникчилерниң бирээзи Шулуу Сатты Кызылда Ленин аттыг каттышкан (амгы № 2) школаже өөредип чоруткан. Ол шагда кожууннарда школаларда эң эки өөредилгелиг өөреникчилерни бо школага чыып өөредип, Тываның культурлуг, социал-экономиктиг болгаш эртем хөгжүлдезинге боттарының ажыктыг үлүүн киирип болур оолдар, уругларны Совет Эвилелиниң өөредилге черлеринче өөредип чорударынга белеткеп турганы ол. Оларның хөй кезии соонда барып Тываның хөгжүлдезинге улуг үлүүн кииргеннер.
Шулуу Сат 1947 чылда Кызылдың каттышкан школазын мөңгүн медаль-биле дооскан. Школага-ла дылдар дугайында эртем-билигге хандыкшылдыг болгаш, Ленинград хоорайның күрүне университединиң чөөн чүк дылдарының факультединче өөренип кирген. Кызымак, тергиин эки өөредилгелиг тыва студентиге ССРЭ-ниң Сталин чергелиг стипендиязын база тывыскан. Бо факультетке башкылап турган моол болгаш түрк дылдар талазы-биле эртемден В.М. Наделяев студент Шулуу Саттың дылдар дугайында эртемнерге сонуургалын улам ханылаткан. Башкызының удуртулгазы-биле дыл эртемнеринге курс болгаш диплом ажылдарын бижип, эртем-шинчилел делегейинче оруунга Шулуу Чыргал-оолович бодунуң кокпазын изеп кирген. 1952 чылда Ленинградтың күрүне университедин дооскаш, Тываның дыл, литература болгаш төөгү институдунга дыл секторунга ажылдай берген. Аңаа ажылдаан чылдарында “Орус-тыва словарьны” тургузарынга киришкен. Бо институттан Кызылдың педагогика институдунче 1958 чылда шилчээш, аңаа башкылап ажылдавышаан, ССРЭ-ниң Педагогика эртемнериниң академиязының Национал дылдар институдунуң аспирантуразынга өөренип турган. “Тыва дылда причастиелер” деп темага филология эртемнериниң кандидады эртем адын камгалап алган. Тыва дылды шинчилеп, студентилерге өөредип чораан үезинде төрээн дылын улам хандыр билип, ооң сөс-домаанга, тургузуунга хамаарыштыр хөй эртем ажылдарын Шулуу Чыргал-оолович бижээн. 1972 чылда “Тыва национал литературлуг дылдың тургустунганы болгаш хөгжээни” темага филология эртемнериниң доктору диссертацияны Ш.Ч. Сат камгалаан. Бо эртем ажылынга тыва улустуң төрээн дылы литературлуг дыл кылдыр хөгжээниниң төөгүзүн эртем-шинчилел аяны-биле Шулуу Чыргал-оолович төөгүп каан.
Төрээн дылының утка-шынары ханында сиңниккен, ооң чечен-мерген тывызыксыг чажыттарын бүгү назынында шинчилеп чораан филология эртемнериниң доктору Шулуу Чыргал-оолович Сат “Чырык өртемчейге карак чивеш аразында чуртталгамда тыва дылдыг төрээн чонум аразында чор мен. Өргүн-көвей улустарның дылдарының аялгаларының аразынга мөңге шагда хомустуң үнү бооп чаңгыланып чор, өлчей-кежиктиг, хайыралыг төрээн дылым” деп тыва дылды йөрээген.
Мөңгүн-Тайганың чурукчузу
“Мөңгүн-Тайгага төрүттүнген кижи чурукчу болбазының аргазы чок” деп ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү Саая Сарыг-оол баштактанып чугаалаар чораан. Сарыг-оол Шогжут-оолович 1937 чылдың сентябрь 20-де Мөңгүн-Тайга кожууннуң эң чараш агаар-бойдустуг черлериниң бирээзи ырда-шоорда кирген Каргыга төрүттүнген. Шыпшык бажында ак хар чайын безин белен эривес бедик дагларлыг, кадыр кашпалдарлыг, шапкын хемнерлиг Каргыга өскен, ооң чаражын магадап чораан оолдуң сагыжынга оларны чуруур бодал чайгаар-ла кирип, холдарынга өңнүг карандаштар, ак хар дег арыг ама саазын туттуна бээр болбайн канчаар.
Школага өөренип чорааш-ла, чурулгага салым-чаяаны билдине берген, чурулганың чогаадыкчы үндезин аргаларын боду шиңгээдип алган оол 1957 чылда Бай-Тайга районнуң Бай-Тайга ортумак школазын доозарга-ла, бо школага чурулга башкызы чогунуң хараазы-биле ону ол-ла школага чурулга башкызы кылдыр ажылдадып каан. Чурулга уран чүүлүнүң чажыттарынга өөренип алыр сорулга-биле 1959 чылда Сарыг-оол Саая Иркутск хоорайның уран чүүл школазының чурулга салбырынче өөренип кирген. 1964 чылда ол училищени дооскаш, Кызылга чаа тургустунган бичии уругларның улусчу театрының каастакчы чурукчузунга аныяк чурукчу ажылдай берген. 1965 чылда РСФСР-ниң чурулга фондузунуң Тывада чурулга-бүдүрүлге мастерскаяларынче шилчээн. Чурулга-бүдүрүлге мастерскаязынга чүгле чурукчулар эвес, даш чонукчулары база ажылдап турган. Ынчангаш чогаадыкчы бодал-сагыш байдалы оларның аразынга үргүлчү туруп, чуруктарның сюжеттерин тывылдырып кээр болгаш, аныяк чурукчу Сарыг-оол Саая эш-өөрү чурукчуларның болгаш көрүкчүлерниң сонуургалын хаара туда бээр баштайгы чуруктарын ынчан чураан. Чогум-на төрээн чери Каргыга чурааны “Каргыда күс” (орус ады “Осень в верховьях Каргы”) деп чуруу чурукчунуң чогаадыкчы чоруун дыка бедидир киискиткен – ол чурукту РСФСР-ниң чурулга фондузу 1967 чылда садып алган. База-ла төрээн чурту Мөңгүн-Тайганың чараш агаар-бойдузун чураан “Мөңгүн-Тайга” деп чурукту 1970 чылда Красноярск хоорайның уран чурулга музейиниң фондузу садып алган. Бо чуруктар амгы үеде ол фондуларда камныг шыгжаттынып, чурулгалар делгелгелеринге оларны делгеп турар. Ооң соонда чурукчунуң ат-сураа алгап, ооң чуруктарын культура, уран чүүл организациялары бо-ла садып алыр апарган.
Гималайның дагларын колдуунда көк өңнер-биле бүрүлбаазын кылдыр чураан алдарлыг орус чурукчу Николай Рерихтиң чогаадыкчы ажылын, ооң чуруктарын Сарыг-оол Шогжут-оолович аажок сонуургап, улуг чурукчунуң чуруур аргаларын шинчилеп көрүп чораан. Ооң ол сонуургалын Гималай биле Мөңгүн-Тайганың даглары дөмей болганы-биле тайылбырлап болур. Чогум-на ол чылдагаан-биле чурукчу 1978-1979 чылдарда “Экспедиция Н. Рериха в Центральной Азии”, 1983-1984 чылдарда “Рерих в Тибете” деп чуруктарны чураан.
Моолга чогаадыкчы аян-чоруктап чорааш, Сарыг-оол Сааяның чурааны “Прекрасная страна Монголия”, “Монгольская мать”, “Дацан монахов” дээш өске-даа чуруктарны “Найыралдың оруктары” деп делгелгеге киирген, оларны Кызылга, Москвага, Улан-Баторга делгелгелерге делгээн. Ол чуруктар чурукчунуң чогаадыкчы чоруунуң база бир көдүрлүүшкүннүг үези болган.
Сарыг-оол Шогжут-оолович Тывага билдингир чурукчу болгаш, таныш-көрүш кижилери хөй чораан. Ооң үе-чергези ажыл-ишчилерниң, чогаалчыларның, артистерниң, чонар-даш чонукчулары ус-шеверлерниң дээш өске-даа кижилерниң овур-хевири чурукчунуң чуруктарында мөңгежиреп арткан.
Ш. ЛОПСАН.
Чуруктарны маадырларның эш-өөрүнден алган.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn