Тываның алдарлыг авалары
Октябрь айның 1-ниң хүнү – төрээн Тывазының хөгжүлдезинге боттарының көскү үлүүн киирген, чонунга хүндүткелдиг, ат-алдарлыг авалар төрүттүнген ачы-буянныг хүн.
Башкы
ССРЭ-ниң Социалистиг Күш-ажылының Маадыры, ат-алдарлыг башкы Сесенмаа Саятыевна Тамдын-оол 1927 чылдың октябрь 1-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожууннуң Хөнделең сумузунга төрүттүнген.
Сесенмаа Саятыевнаның ук-салгалы бир янзы кижи. Ооң ачазы кыдат сөөктүг Фын Хуан Мин. Барык тоолчургу дамчыыр чугаа апарган төөгү ёзугаар алыр болза, 1919–1921 чылдарда хамааты дайын үезинде Тывага турган кыдат отрядтың дайынчыларының бирээзи Фын Хуан Мин чүве-дир. Кайы-даа үеде дайын-чаа болуп турда, бөдүүн улус кижи бүдүш-мөзүзүн чидирбес, аразында харылзаалыг, берге байдалдарда боттарынга дузалажыптар таварылгалар тургулаар. Кыдат отрядтың дайынчылары биле тус черниң чурттакчылары база харылзажып, сүт, эът, эт-сеп солчуп, таныш-көрүш апаргылаан. 1921 чылдың чазын кыдат отряд Хемчик унунга шуут чылча шаптырарга, кыдат солдаттарның чамдыызы таныш-көрүш тываларның аалдарынга дезип чеде бээрге, олар кыдат шериг оолдарны аалдарынга чажырыпкан таварылгалар бар. Ол кыдаттар аалдарга ол-ла хевээр артып каап, уруглары-биле таныжып ап, өг-бүле тудуп чурттай бергеннер. Фын Хуан Мин дезип чеде бергени Хөнделеңде аалга кадарчылап чоруп турда, ол аалдың улуг кижилери ону оолзунуп, Сарыглар Саяты деп адап, аалынга арттырып алганнар. Сарыглар Саяты аттыг апарган Фын Хуан Мин Севил Ооржак деп уруг-биле өг-бүле туткан. Олар сес ажы-төлдүг болганнар. Сарыглар Саяты кыдат уктуг, садыг-саймаага черле салымныг болгаш, бүгү назынында тус черде белеткел конторазынга ажылдап, чондан мал-маган кежи, аңчылардан өлүк хүлээп ап чораан. Кадайы Севил уруг-дарыын азырап, хууда ажыл-агыйынга мал-маган өстүрүп турган. Сарыглар Саятының уругларының эң улуу Сесенмаа Кызылдың башкы училищезинге болгаш педагогика институдунга башкы эртем-билиг чедип ап, 1947–1997 чылдарда Ак-Довурак школазынга башкылап ажылдап, аныяк-өскенни эртем-билигге өөредиринге болгаш кижизидеринге улуг үлүүн киирген.
ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң 1968 чылдың июль 1-де Чарлыы-биле башкы Сесенмаа Саятыевна Тамдын-оолга Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры бедик атты тывыскан. Хоочун башкының адын ооң 50 чыл дургузунда ажылдааны Ак-Довурактың 1 дугаар школазы төлептии-биле эдилеп чоруур.
Эмчи сестразы
Республиканың баштайгы тыва медицина ажылдакчыларының бирээзи, эмчи сестразы Барынмаа Дажы-Норбу 1919 чылдың октябрь 1-де амгы Улуг-Хем кожууннуң Хайыракан деп черге малчын арат өг-бүлеге төрүттүнген. Ооң чаш, аныяк назы-хары — Тыва Арат Республикага чонну, эң ылаңгыя ажы-төлдү, үжүк-бижикке, эртем-билигге өөредип эгелээн үези. Хайыракан сумуга организастаан чайлаг школаларының бирээзинге Барынмаа бижип, номчуп өөренип алган. Үжүк-бижикке өөрениичел, билиглерге сонуургалдыг 17 харлыг уругну 1936 чылда Кызылда каттышкан (амгы № 2) школаже өөредип чоруткан. Ынчан ол школага өөреникчилерни өөредиринден аңгыда, үжүк-бижикти эки билир оолдар, уругларны эге класстар башкыларынга, эмчи сестраларынга, шериг херээнге дээш өске-даа профессияларга өөредип турган. Өөредилгениң хевирлери аңгы-аңгы боорга, ол школаны Каттышкан школа деп адаан. Бо школага өөренип кирерин Тываның революстуг шерииниң командирлериниң бирээзи апарган Түлүш Кечил-оол даайы чээнинге сүмелеп, өөренип киреринге дузалаан.
Каттышкан школага медицина сестраларын Совет Эвилелинден чаладып келген эмчилер өөредип турганнар. Медицина курстарын доозуптарга, Барынмааны Тес-Хемде Калдак-Хамар артты ажыр орукту кандыг-даа техника чокка, хол-биле казып кылып турган ажылчыннарның эмчизи кылдыр ажылдадып чоруткан. Ол шагда эмнер-даа эвээш, барык чок байдалга аныяк эмчи сестразы уруг эм оъттарны Калдак-Хамар девискээринден чыып, оларның-биле база аараан кижилерни эмнеп турган. Аңчы ачазы Лопсан уруунга эм оъттарны айтып берип, оларның кандыг аарыгларны эмнээринге дузалыын тайылбырлап бергени чаяан болган.
Калдак-Хамар оруунуң тудуунга ажылдап тургаш, Моңгуш Дажы-Норбу-биле таныжып ап, өг-бүле туткан. Аныяк өг-бүле 1940 чылда Кызылга кээп чурттай бергеннер. 1941 чылдан хүндүлүг дыштанылгаже үнеринге чедир Барынмаа Лопсановна Кызыл хоорайның эмнелгелеринге эмчи сестралап ажылдап чораан. Ажылдап келген үезинде бодунуң эртем-билиин сайзырадып, ажылга билип алган арга-дуржулгазын аныяк эмчи сестраларынга дамчыдып берип чораан.
Баштайгы тыва эмчи сестраларының бирээзи, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы Барынмаа Лопсановна Дажы-Норбу хөй ажы-төлдүң ынак авазы, кырган-авазы, улуг назы-харлыг эне 95 харлыынга чедир чурттаан.
Цирк артизи
Тыва цирк уран чүүлүнүң үндезилекчизи, ССРЭ-ниң улустуң артизи Владимир Оскал-оолдуң өөнүң ишти, уруг-дарыының авазы, цирк артизи Дүнзенмаа Сувановна 1921 чылдың октябрь 1-де төрүттүнген. 1939 чылда Оскал-оол цирк бөлүүн тургузуп, цирк уран чүүлүнге салым-чаяанныг оолдар, уругларны шилип ап турда, оларның аразынга чиңге, ээлгир дурт-сынныг, аваангыр-кашпагай аныяк уруг Дүнзенмаа база шылгалданы эрткен. Шак ынчаар келир үениң ат-алдарлыг цирк династиязының үндезилекчилери уран чүүл оруунга дужа бергеннер. Оларның ажы-төлүнүң аразындан оглу Юрий биле уруу Майя, оларның уруг-дарыы Владимир биле Долаана Оскал-оолдар, Маадыр биле Саяна Лозовиктер кырган-ачазы биле кырган-авазы олар-биле кады тыва улустуң уран чүүлүн цирк ареназынга алдаржыткан цирк артистериниң династиязы болу берген. Бо династияны чырык өртемчейге бодараткан ачы-буянныг ава — Дүнзенмаа Сувановна Оскал-оол.
Ш. ЛОПСАН.
Чуруктарны эш-өөрүнүң архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn