Аваны алдаржыткан чурукчу
Бичии чашты эмзирип орар аваны көргүскен “Ава” деп чурук совет үеде Тывага эң нептереңгей чурук. Ону солуннарга, номнарга парлап, бичии уруглар садиктеринге дээш өске-даа албан черлеринге хоолгалап чуруп турган. Амгы-даа үеде бо чурукту хоолгалап чураанын бичии уругларның чамдык албан черлеринден көрүп болур. Ава кижиниң ажы-төлүнге эрге-чассыын, ынакшылын көргүскен ханы уткалыг бо Чуруктуң автору ССРЭ-ниң чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу, чурулга уран чүүлүнге Тыва АССР-ниң Күрүне шаңналы-биле шаңнаткан Иван Салчак.
“Ава” деп чуруктуң төөгүзү солун. Чурукчунуң өөнүң ээзи Анчымаа Салчаковна 1967 чылда сааттыг турган. Март айда дун төлүн божуур үези чоокшулап орган. Бичии уруун эмзирип олурар аваның улуг эвес чуруун Иван Чамзоевич чурааш, Март 8 байырлалынга уткуштур кадайынга уран чурулганың аргазы-биле байырны чедирген. Удаваанда аныяк өг-бүлениң оглу төрүттүнген. “Ава” деп чурукту көрген эш-өөрү ону аажок сонуургаар боорга, чурукчу улуг хемчээлдиг кылдыр чураан.
Ава кижиниң ажы-төлүнге эрге-чассыын, ынакшылын көргүскен ханы уткалыг бо чуруктуң автору Москваның күрүнениң В.И Суриков аттыг уран чурулга институдунуң доозукчузу, ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу, чурулга уран чүүлүнге Тыва АССР-ниң Күрүне шаңналы-биле шаңнаткан Иван Салчак –тыва чурулга уран чүүлүнге байлак чогаадыкчы өнчүзүн арттырган чурукчуларның бирээзи.
Ону угундан-на чурукчу кылдыр чаяаттынган чурукчу деп болур. Тыва Арат Республиканың Бии-Хем кожууннуң (амгы Кызыл кожууннуң) Биче-Баян-Кол деп черге 1930 чылдың октябрь 10-да келир үениң чурукчузу төрүттүнген. Ачазы Чамзо Салчак ол чоок-кавының кончуг ус-шевер кижизи чораан. Кожа-хелбээ чурттап чораан кижилер өг ыяжы, өгнүң эт-севи аптара, үлгүүр дээш өске-даа дериг-херекселди Чамзо Дондуповичиге кылдырып алыр турган. Ооң үш оглу ачазынга дузалажып, узаныр-чазанырынга өөрени берген. Оларның аразындан Иван чуруурунга дыка хандыкшылдыг болган. Школа соонда Свердловск хоорайда уран чурулга училищезин, улаштыр Москваның күрүнениң В.И. Суриков аттыг уран чурулга институдун дооскан.
Иван Салчактың чурулга уран чүүл ажылы янзы-бүрү хевирлерлиг, ынчалза-даа графика ында колдаан. Бөдүүн болгаш Тываның ат-алдарлыг кижилериниң овур-хевирин бодунуң чуруктарынга Иван Чамзоевич арттырган. Мурнакчы малчын Сат Сержиңмааның, ус-шевер даш чонукчузу Раиса Аракчааның, тыва хөөмейни бүгү делегейге чаңгыландырган хөөмейжи Сорукту, тыва эки турачы фронтучу Байыскылаң дээш Тываның өске-даа билдингир кижилерниң портреттерин ол чураан. Степан Сарыг-оол, Сергей Пюрбю, Виктор Көк-оол дээш тыва чогаалчыларның номнарын ол каастап чураан.
Иван Чамзоевич дүрген чуруур чурукчу. Эш-өөрү, төрелдери, чаңгыс чер чурттуглары дилээрге, оларның портретттерин саазынга чуруй шаап бээр чораан. Олар болгаш уруг-дарыы Иван Салчактың чуруп берген чуруктарын камныы-биле шыгжап чоруурлар.
Чурукчу Иван Салчактың чуруктары Сесерлиг школазының Ажыкмаа-Рушева аттыг музейинде бар, чурукчунуң уруу ачазының “Бии-Хемниң эриинде” дээш элээн каш портреттерин дамчыдып берген.
Сесерлигниң көдээ Культура бажыңын 2022 чылда Тываның алдарлыг чурукчузу Иван Салчактың ады-биле адаан.
Самчы “Хам”
Ооң “Хам” деп танцы-самы Арабтың Каттышкан Эмираттарының, Францияның, Италияның, Грецияның дээш делегейниң өске-даа чурттарының көрүкчүлерин магададып кайгаткан. Бо танцының күүседикчизи танцы, балет талазы-биле тускай эртеми чок деп парлалгада үнген чүүлдерде бижээн.
Хамыкты кайгаткан ол самчы, Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тыва Республиканың улустуң артизи Доңгак Моңгуштуң допчу намдарында бижээни-биле алырга, 1946 чылдың октябрь 10-да ынчангы Шагаан-Арыг суурга ол төрүттүнген. Таңды районнуң школаларынга өөренип чораан. Элегес ортумак школаны доозарда, аттестат-биле трактористиң шынзылгазын алган. Трактористеп ажылдап турган. Кызылдың тудуг техникумунче өөренип кирер дээш чедип келгеш, эжиниң аайы-биле Кызылдың уран чүүл училищезиниң баян клазынче душ бооп өөренип кирген, студентилерниң “Чечек” ансамбльге ырлап, танцылап турган. Душ-даа бооп болза, уран чүүл училищезинче ооң белени-биле киргени оолдуң хөгжүмге, танцыга талантызының херечизи.
1969 чылда “Саяннар” ансамбльге танцы артистерин шилип ап тура, студент оолдуң танцыга чайгаар-ла салым-чаяанныын балетмейстер башкы Анатолий Огнев дораан-на билип кааш, кандыг-даа шенелде шилилге чокка танцы бөлүүнге киирип алган. Бодунуң төрүмелинден танцы-самга салым-чаяаны, танцы уран чүүлүнге хандыкшылдыы, кызымаа болгаш 1979, 1984, 1989 чылдарда Ленинград хоорайга өөредилгелерни эрткени-биле бо уран чүүлдүң бедиинче теп үнген деп ооң-биле “Саяннарга” кады ажылдап чораан эштери сактып чугаалааннар. "Саяннар" ансамбльдиң танцы уран чүүл программазынга Доңгак Севекович кол рольдарны күүседип чораан.
Назы-хар аайы-биле хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, танцы уран чүүлүн кагбаан, “Саян ансамбльдиң эр артистериниң балет бөлүүнүң репетиторунга ажылдап турган.
Доңгак Севекович чуруктар болгаш кино тырттырарынга ынак болгаш, “Саян” ансамбльдиң артистериниң репетицияларын, гастрольдар үезинде концерттерин, артистерниң боттарын фотоаппараттар болгаш видеокамералар-биле тырттырып чораан. Ооң тырттырган фото-видео материалдары төөгү ужур-дузалыг архив апарган.
Ш. Лопсан.
Чуруктарны эш-өөрүнүң архивтеринден хоолгалаан.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn