ТЫВА АДЫ — ОКАН
Тыва театрның баштайгы артистериниң бирээзи Ольга Чыртакпаевна Ёнзак Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожууннуң Аяңгаты сумузунга төрүттүнген. Ооң ада-иезиниң уруун адаан ады – Окан. Кызылга каттышкан школаны (амгы 2 дугаар школа) ажыткаш, келир үениң башкылары, эмчи сестралары, артистер дээш өске-даа эртем-билиглиг кижилерни белеткээри-биле кожууннардан өөредилгеге сундулуг, уран чүүлге хандыкшылдыг уруглар, оолдарны кожууннардан шилип, бо школага өөредип турган. Аңгы-аңгы мергежилдерге, эртемнерге сургуулдарны өөредип турган болгаш, ол школаны “Каттышкан школа” деп адаан чылдагааны-даа ында.
Аяңгатының арат малчыны Чыртакпайның уруу Окан база ындыг шилилге-биле Кызылдың каттышкан школазының уран чүүл бөлүүнге өөрени берген. Совет Эвилелинден чаладып келген культура ажылдакчызы, сөөлүнде барып тыва театрның режиссёру Иван Исполнев ол школаның театр салбырынга башкылап, аныяк оолдар, уругларны артистиң билиг-мергежилдеринге өөредип турган. “Оканның мөзү-бүдүжү трагедия жанрынга рольдар ойнаарынга дыка тааржыр, сөөлүнде барып бо жанрга көскү рольдарны Окан ойнаар” — деп, Иван Яковлевич эпти-ле демдеглээр турганын Окан-биле кады өөренип чораан артист Марьям Рамазанова сөөлүнде сактып чугаалап чораан.
Виктор Көк-оолдуң “Хайыраан бот” деп шиизинде Сарыг-Ашактың кадайының ролюн совет паспорт ёзугаар ады Ольга апарган Окан эң баштай болгаш хөй чылдар дургузунда янзы-бүрү овур-хевирлерлиг кылдыр ойнаан. Тываның хөгжүм-шии театрының сценазынга ойнаан рольдары дыка хөй. Хар-назыны дөгүй бергенде, Ольга Чыртакпаевнаны кинога рольдар ойнаарынче режиссёрлар чалап турганнар. Хоочун артистиң арын-шырайы, аажы-чаңы кижиниң иштики нарын мөзү-бүдүжүн илередиринге идиглиг дээрзин олар эскерип кааннар. «Великий самоед» (1981), «Месть» (1989), «Пегий пёс, бегущий краем моря» (1990) дээш өске-даа 12 кинога рольдарны Ольга Чыртакпаевна ойнаан. Киноларга эң чедиишкинниг ролю “Злой дух Ямбуя” деп кинода эвенк кырган эне Лангарның ролю. Бо кинону Тывага көргүзүп турда, Кызылда кинотеатрларга, суурлар клубтарынга көрүкчүлер чаңгыс сеанска сыңышпас турган.
Ольга Чыртакпаевнаның өөнүң ээзи Тываның баштайгы ужудукчуларының бирээзи Алексей Буянович Ёнзак. Ооң чиңгине тыва ат-сывы Оюн Ёнзак Пайын-оглу. Совет Эвилелинге ужудукчуга Алексей деп аттыг өөренип турган. Ол-ла хевээр документиге ады Алексей апарган. Ат-фамилиязы ол-ла олчаан Алексей Буянович Ёнзак болу берген. Мөңгүн-Тайга, Куңгуртуг, Тожу дээш ужуп чедери берге черлерже агаар оруктарын изээн ужудукчуларның бирээзи – Алексей Ёнзак. Ольга Чыртакпаевна биле Алексей Буянович Ёнзактар үш ажы-төлдүг болганнар. Оглу Зелим Алексеевич Ёнзак совет үеде Бүгү-эвилелдиң күрүне циригинге Владимир Оскал-оолдуң бөлүүнге цирк артизинге ажылдап чораан. Оолдарының бирээзи Виктор Алексеевич Тываның энергетика адырын сайзырадырынга улуг үлүүн киирген, “Россияның алдарлыг энергетиги” хүндүлүг атка төлептиг болган. Уруу Зоя Алексеевна Самбуу (Ёнзак) башкы, Россияның улус өөредилгезиниң тергиини.
Ольга Чыртакпаевна Ёнзактың хөй санныг шаңнал-макталдарының аразында “Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи”, “Якутск хоорайның хүндүлүг хамаатызы” хүндүлүг аттар бар. Ол аттарны Ольга Чыртакпаевна эң бедик шаңналдар кылдыр санап чораан.
ЧАРАШ ДИКТОР
Тыва телевидениени сайзырадырынга бодунуң төлептиг үлүүн киирген телевидение ажылдакчыларының бирээзи – диктор Ольга Маланова. “Ольга телевизорга көстүп кээрге, телевидениениң эр көрүкчүлериниң саны дораан-на көвүдей бээр” — деп, телевидениениң ажылдакчылары оюн-баштак-биле чугаалажыр чораан. Ольга Алексеевна ук-салгалындан-на диктор кылдыр чаяаттынган деп болур. Ооң ачазы Алексей Артааевич Дүгержаа Тывага билдингир журналист, радио-телевидениеге база ажылдап чораан. Авазы Галина Темир-ооловна шии артизи, радиога дикторлап, уран чүүл болгаш документалдыг киноларның сөс-домааның тыва дылга очулгазын номчуп чораан Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи.
Ольга Алексеевна Маланова (Дүгержаа) 1949 чылдың октябрь 22-де Кызыл хоорайга төрүттүнген. Школага өөренип турган бичии Оляны Тыва радионуң бичии уругларга дамчыдылгаларын номчуп эрттиреринге журналистер киириштире бергеннер. Гонорар орнунга бичии дикторга амданныг чигирлерни, өңнүг карандаштарны болгаш чурулга альбомнарын редакторлар берип турган.
Школаны дооскаш, Ольга Кызылдың аэропортунга радио дамчыштыр чарлалдар номчуп чарлаарынга түр када ажылдап турган. Радиога ажылдап турган журналист Маады Момбужай Оляның үнүн танып кааш, “Радиога ажылдаар сен”— деп чугаалаан. Удатпаанда Ольга Тыва радиога ажылдай берген. Үнүнүң хөөнү аянныг, арын-шырайы чараш диктор уругну телевидениеге дамчыдылгалар эрттиреринге киириштирип эгелээн. Кадрга бодун канчаар алдынары дээш, диктор кижиге чугула профессионал арга-билиглерни шиңгээдип алырынга дикторлар Дыдый Сотпа биле Сергей Кондинкин олар дузалааннар. ССРЭ-ниң Телевидение болгаш радио комитединиң Билиглер бедидер институдунуң курстарынга өөредилге үезинде Ольга Алексеевнаның даштыкы овур-хевирин, үнүнүң телевидение ажылынга тааржырын төп телевидениениң өөредилгелер эрттирип турган ажылдакчылары магадаар турганнар.
Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи, телевидениениң диктору Ольга Маланова хүн бүрү чуртталгага бөдүүн, улуургавас, ажылынга ынак, эш-өөрү-биле эп-найыралдыг чораан. Журналистер болгаш дикторлар Дүгержааларның радио-телевидениеге ажылын оларның амгы ук-салгалы, ажы-төлү уламчылап чоруур. Ольга Алексеевнаның уруу Софья Саая (Маланова) база телевидениеге өскен. Авазы-биле кады кээп, телевидениениң журналистери, режиссёрлары, инженерлери дээш өске-даа ажылдакчылары канчаар ажылдап турарын көрүп турган. Ол-ла хевээр тыва телевидениге ажылдап, режиссёрнуң ажылының бүгү чадаларын эрткен. Амгы үеде Софья республикада эң улуг арга-дуржулгалыг режиссёр– “Тува24» телеканалдың кол режиссёру.
Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны маадырларның чоок кижилеринден алган.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn