Кино – дириг-чурук
1945 чылдың февраль 7-де Тыва автономнуг областың күүседикчи комитединиң кинофикация эргелелин тургускан. Ооң начальнигинге Хертек Найырович Таржааны, оралакчызынга Николай Николаевич Щепановскийни томуйлаан. Тываның баштайгы киномеханиги Сенди дээрзиниң дугайында долу эвес медээлер төөгү материалдарында бар.
Боду башкарлыр орус күш-ажылчы колонияның Кызыл хоорайда клувунга кино аппарадын 1925 чылда тургускан. Хоорайның чурттакчылары киноларны ол клубка көрүп турганнар. ССРЭ-ниң Тыва Арат Республикада төлээ чери 1928 чылда ол кино аппарадын Тывага дуза кылдыр дамчыдып берген. Ол кино аппарадын кожууннар, сумуларга сөөртүп чедирип, араттарга кинону көргүзүп турган. Тывалар кинону “дириг-чурук” деп адап алганнар.
Чоннуң культурлуг амыдыралынга кинофикация онзагай болуушкун, Тываның хөгжүлдезинге улуг ужур-дузалыг болган. Баштайгы кинотеатр улуг эвес бажыңга ажыттынган. Аңаа кинону көргүзериниң мурнунда агитас-политиктиг лекцияларны номчуп, беседаларны кылырга, кино көрүксээн кижилер оларны шыдажып дыңнап эрттирер турган.
Совет Эвилелиниң дузазы-биле Тывага кино четкизи сайзырап эгелээн. 1936 чылда ТАР-ның XV оюн демдеглеп эрттирип турда, ССРЭ-ниң делегациязы элээн каш кино аппараттарны белек кылдыр эккелген. Оларны кожуун төптеринде клубтарга тургускан. 1946 чылга чедир Кызыл хоорайда болгаш Тыва автономнуг областың районнарының төптеринде клубтар кино аппараттарлыг апаргылаан. Кызылдың дыштанылга сесерлиинге (амгы паркка) манзалардан чайгы кинотеатрны туткаш, аңаа киноларны кежээлерде болгаш дыштанылга хүннеринде көргүзүп турган. Кинолар эгелээр мурнунда сесерликке үрер хөгжүм ойнап, кино көөр дээш келген кижилер вальс дээш өске-даа танцыларны самнап, хөглеп турганнар.
Кызыл хоорайга 1949 чылда Кочетов биле Чүлдүм кудумчуларының белдиринге ВЛКСМ-ниң 30 чылы аттыг кинотеатрны, 1959 чылда Каа-Хем кудумчуга 300 олуттуг, улуг экранныг «Каа-Хем», 1960 чылда «Пионер», 1961 чылда республикада амга чедир эң улуг, 500 олуттуг «Найырал» кинотеатрлары туттунган.
1950-1960 чылдарда Тываның суур бүрүзүнде клубтарга киноаппараттарын тургузуп, киноларны чурттакчы чонга хүннүң көргүзүп турар апарган. “Чапаев”, “Герои Шипки”, “Судьба человека”, “Летят журавли”, “Баллада о солдате” дээш өске-даа киноларны чон аажок сонуургаар, оларны бир хүнде ийи-үш-даа катап көргүзер. Ынчангаш кино көргүскенинден хөй орулгалар күрүне бюджединче кирип турган.
Телевидение, интернет сайзырааны-биле холбаштыр Россияда кинотеатрлар эвээжээн, көдээ клубтарда киноларны көргүспестээн.
Спорт организациязын тургускан
1945 чылдың февраль 12-де Тыва автономнуг областың күүседикчи комитеди күш-культура болгаш спорт талазы-биле комитетти тургузар шиитпирни хүлээп алган. Ооң даргазынга Москвадан чалаттырып келген, күш-культураны болгаш спортту организастаар талазы-биле эртем-билиглиг Петр Иванович Горбунов томуйлаткан.
Тывага күш-культура болгаш спорт организацияларын тургузар, оларның ажылын удуртурундан аңгыда, тускай эртем-билиглиг спортчуларны болгаш тренерлерни Совет Эвилелиниң аңгы-аңгы булуңнарындан чалаар, оларның ажылдаарынга таарымчалыг байдалды тургузар талазы-биле улуг ажылды Петр Иванович кылып чоруткан. Оларның аразында ооң бодунуң хууда таныш-көрүжү спортчулар база бар. Чижээлээрге, 1939 чылда бокска Совет Эвилелиниң чемпиону, спорт мастери Александр Пахомович Ларин 1947 чылда Кызылга бокс секциязын ажыдып, оолдарны бокска өөредип эгелээн.
Тывада баштайгы стадион — Совет Тываның 5 чылы аттыг стадион. Ону 1949 чылда улусчу тудуг аргазы-биле туткан. Ооң чанынга туткан дуглаглыг спорт залын «Физкультура комбинады» деп адап турган. 1990 чылдарның эгезинде ону чаартыр эде туткан.
Эң ылаңгыя спорттуң кышкы хевирлери болгаш чиик атлетика Тывага дүрген сайзыраан. Чүге дээрге хаактыг болгаш чадаг чаржыры, узунун болгаш бедиин шураары, хол бөмбүү дээн ышкаш спорттуң хевирлери ТАР үезинде-ле чурттакчы чоннуң аразынга нептереңгей турган. 1950 чылда Тываның хаакчылары Сибирьниң бирги чери дээш маргылдаага эң-не баштай киришкен. Бо маргылдаага Федор Товуу (Тау) 50 болгаш 30 километр узун дистанцияларга Сибирьниң эң шыырак хаакчыларын мурнады маңнааш, шаңналдыг черни чаалап алган. Бо-ла дистанцияларга Федор Тау Забайкал шериг округунуң чемпиону, Тываның 14 катап чемпиону чораан. Ооң тиилелгелери хаак спорту Тывага сайзыраарынга улуг салдарлыг болган.
Чадаг-терге, бут бөмбүү, сугга эштип чаржырының спортчу хевирлери база сайзырап эгелээн. 1950 чылда Кызылга Анна Еремеевна Жидкова спортчу гимнастика бөлгүмүн ажыткан. Бут бөмбүүнге баштайгы “Печатник” (Парлакчы) команда республика типографиязынга тургустунган. Кызылдың Гастелло аттыг культура-дыштанылга сесерлиинге хол бөмбүүнүң шөлүн кылган. Тываның СЭКП обкомунуң бирги секретары Тока, баштайгы тыва эмчилер Сергей Серекей, Кузьма Балчий-оол, алдарлыг мөгелер Алексей Кумаяк, Ондар Сүүр-оол суглар аңаа ойнап, маргылдааларга киржип турганнар.
1957 чылда Павел Михайлович Петров Кызылда көдээ ажыл-агыйның механизация училищезинге грек-рим (хостуг хүреш) секциязын ажыткан. Спорттуң бо хевири Тывада эң делгереңгей апарган. Грек-рим хүрешке тыва мөгелер делегей чергелиг маргылдааларда амгы үеде тергиидеп турар.
1960 чылдарда күш-культураның болгаш спорттуң тускай дээди өөредилге черлерин дооскан тыва специалистер Николай Бегзи, Седип Аракчаа, Будачи Күвезин, Борис Салчак, Артаа Нурзат, Владимир Сырат, Болат Чөкпек, Александр Чүлдүк болгаш өскелер-даа өөредилге черлеринге күш-культура болгаш спорт башкылап, тренерлеп, Тывага спортту улам хөгжүдеринге улуг үлүүн кииргеннер.
Бижик билбес чорукту чок кылыры
1930 чылдың февраль 12-де Тываның Улустуң революстуг партиязының төп комитединиң политбюрозу Тываның чурттакчы чонунуң бижик билбес чоруун чок кылырының дугайында доктаалды хүлээп алган.
Бо доктаалдың кол сорулгазы — 1930 чылдың июнь 28-те ТАР-ның Чазааның хүлээп алганы латин алфавитке үндезилээн бижикти чурттакчы чонга өөредири. Аныяк тыва күрүнениң экономиктиг күчүзү кошкак болгаш, школалар тудар, оларны өөредилге номнары, кыдырааштар дээш өөредилгеге херек чүүлдер-биле хандырар аргазы чок. Ынчангаш үжүк-бижикти үс чаап каан калбак ыяштарга довуракты азы хүлдү чажып алгаш, ыяш сүвүрткүүштер-биле бижип турган. Бижик-билигге чоннуң сонуургалы улуг болгаш, араттар, оларның ажы-төлү хүрээлерге, “кызыл-өглерге”, чайлаг школаларынга чаа бижикти күзелдии-биле өөренип турганнар. Бижииринге болгаш номчуурунга өөренип алган кижи бүрүзү аалдарны кезип, 3-тен эвээш эвес кижини үжүк-бижике өөредир хүлээлгелиг.
Чонга үжүк-бижикти өөредиринге “Шын” дээш өске-даа солуннар кончуг ажык-дузалыг болган. Солуннар өөредилге номнары ышкаш апарган. Оларны номчуп, кижилерниң бижикке өөренири дүргедээн. Чоннуң бижик-билигге сонуургалы улгадырга, солуннарны парлап үндүрери көвүдеп, оларны аалдарга тарадып турган.
Чурттакчы чоннуң бижик билбес чоруун чок кылырының дугайында доктаалды Тываның төөгүзүнде эң чедиишкинниг боттанган төлевилелдерниң бирээзи деп төөгүжүлер үнелээн.
Орус күш-ажыл колониязы
1922 чылдың февраль 10-да Тывага бот-башкарлыкчы орус күш-ажыл колониязын Таңды Тываның советтериниң февраль 9–12 хүннерде эрткен бирги съездизиниң шиитпири-биле тургускан. Ол үеде Тывага чурттап турган 12 муң ажыг санныг орус тараачыннарның ТАР-га организастыг байдалын ындыг арга-биле доктааткан. Олар ТАР-га чурттап-даа турган болза, ооң хамаатылары эвес, а ССРЭ-ниң хамаатылары эргелиг турганнар.
Ол үеде Тывада орус күш-ажыл колониязынга 33 школа, “Красный пахарь” солун, Кызылда Ленин аттыг клуб, 40 өөредилге бажыңы, эмнелгелер дээш өске-даа черлер хамааржыр турган. Олар шупту Тывага улус өөредилгезин, культураны болгаш экономиканы хөгжүдеринге улуг салдарны чедирген. 1932 чылда орус күш-ажыл колониязын тараткаш, ооң орнунга ТАР-да орус хамаатыларының комитеттерин тургускан. Ол комитеттерниң ажылын Тывада ССРЭ-ниң төлээ чери удуртуп турган.
Маадыр атты тывыскан
1945 чылдың февраль 8-те гвардия майору Александр Антонович Семирацкийге Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан. Маадырның ада-иези Кызылга 1944 чылдан бээр үеде чурттап чораан, оларның оглу Александрның чагаалары фронтудан Кызылга кээп турган. Кызылдың кудумчуларының бирээзин Александр Семирацкийниң ады-биле адаан.
Александр Семирацкийниң кырган-ачазы поляк националдыг. Өгбелериниң чуртун немец фашистерден хостажып тургаш, 1945 чылдың январь 30-де Польшада Шнайдемюль деп хоорайга тулчуушкуннар үезинде Александр амы-тынындан маадырлыы-биле чарылган. Совет дайынчыларның Пиле-Лешкове хөөрүнде ону өске дайынчы эштери-биле кады орнукшуткан. Александр Семирацкий аттыг кудумчулар Польшада, Россияда Шушенск, Артёмовск хоорайларда база бар.
Ш. МОҢГУШ белеткээн.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12