Кызылды хоорай деп доктааткан
1937 чылдың февраль 15-те Тыва Арат Республиканың Биче хуралының Президиумунуң чарлыы-биле Кызылды хоорай деп доктааткан.
Кызылдың төөгүзү солун хоорай. Ону 1914 чылда хаанныг Россияның Тывага эрге-чагыргазы Урянхай крайның төвү Белоцарскыны Бии-Хем биле Каа-Хем хемнерниң белдиринге тудуп эгелээн. 1919 чылга чедир элээн хөй бажыңнар туттунган. Аңаа орус чон чурттап турган. 1919 чылда “ак орустар” (колчак шериглер) биле “кызыл орустар” (кызыл партизаннар) аразынга тулчуушкун үезинде Белоцарск суурнуң бажыңнарының хөй кезии өрттенген. Тываның орус чонунуң 1920 чылда Туран хоорайга эрткен чыыжынга суурну катап туткаш, “Кызыл” деп адаарын шиитпирлээн. 1921 чылда тургустунган Тыва Арат Республиканың төвү Кызыл суур боор шиитпирни совет революсчу эрге-чагырга 1922 чылда хүлээп алган. Совет Эвилелиниң дузазы-биле Тыва Арат Республиканың, Тывада Орус күш-ажыл колониязының болгаш Совет Эвилелиниң албан черлери, типография, алгы заводу дээн ышкаш бүдүрүлгелер, өөредилге черлери ажыттынгылаан. Ол бүгү Кызылдың дүрген туттунарынга идиг болган.
Кызылды тудуп турганының чуруктары төөгүчү фотограф В.П. Ермолаевтиң чуруктарында арткан. Хоорайның баштайгы бажыңнарының бирээзи, 1914–1915 чылдарда туткан “балконнуг бажың” Ленин биле Комсомольская кудумчуларның белдиринде ам-даа турар.
Эки турачы адашкылар
1899 чылдың февраль 15-те тыва эки турачы Оюн Делик-оол Лопсан оглу төрүттүнген. Ооң баштайгы өөнүң ишти чок апаарга, хөй ажы-төлдүг Кара-Кыс Декейековна Оюн-биле өг-бүле туткан. Азыраан оолдары Седен-оол, Дыртыкпан олар-биле кады Оюн Делик-оол 1943 чылда Ада-чурттуң Улуг дайынынче аъттаныпкан. Оглу Дыртыкпан Пандар-оол Украинага тулчуушкуннар үезинде маадырлыы-биле чок болган. Адашкылар Оюн Делик-оол Лопсан оглу, Оюн Седен-оол Пандар-оол оглу иелээ дайындан онча-менди чанып келгеннер.
Оюн Седен-оол Пандар-оол оглунуң салым-чолу бир янзы болган. Ооң дугайында материалдар солуннарда аңгы-аңгы уткалыг. Чамдык материалдарда Оюн Седен-оол Украинага маадырлыы-биле өлген деп, өскелеринде Европа чурттарынга чедир дайылдашкан деп бижээн.
Дайын соонда Оюн Седен-оол Москвада Валерий Чкалов аттыг ужудукчулар школазын дооскан. Ооң документилеринде ады Седен-оол эвес, Юрий, а ады фамилия апарган. Чонда ады Оюн Седен-оол хевээр арткан. Юрий (Оюн) Седен-оол Тываның авиаотрядынга ужудукчулап ажылдап тургаш, артист татар уруг Мариам Рамазанова-биле өг-бүле туткан. Олар оолдуг апарганнар. Соонда барып ат-сураа билдингир кинооператор, «Зона затопления», «Чингиз-блюз» дээш өске-даа кинофильмнерни тырттырган Шамиль Седен-оол ол.
Юрий (Оюн) Седен-оол биле Мариам Рамазанова олар чарылганнар. Седен-оол 1957 чылда Калинин хоорайда технология техникумун дооскаш, ол-ла хоорайда пөс-таавы фабриказынга бүгү назыда ажылдаан. Аңаа өг-бүле туткан, уруг-дарыглыг болган.
Юрий Пандар-оолович Седен-оол, төрээн Тывазынга чанып келгеш, дываажаң оранынче чоруур күзелдиг чораан. Хар-назыны улгадып, кадыы кошкап, 2000 чылда Кызылга чедип келгеш, дываажаң оранынче чаларай берген. Ооң бүгү назыда эп-найыралдыг чораан чоок эжи тележурналист Иван Дондупович Келиң-Сеңгиниң бажыңындан тыва эки турачы, ужудукчу Седен-оолду сөөлгү орукче үдээн.
Шүлүүм сүзүү чүрээмге тудуш
Чкалов Сааяевич Мандыынчы 1946 чылдың февраль 15-те Тыва автономнуг областың Мөңгүн-Тайга районнуң Хүрең-Тайга деп черге төрүттүнген. Алдарлыг ужудукчу Чкаловтуң ады-биле оглун ачазы адап каан. Алыс боду арай келдирзимээр-даа бол, ааскыр-сөскүр оол болгаш, Чкалов школачы чылдарында шүлүктерни бижип чораан. Оларның чамдыызы “Тываның аныяктары” солунга парлаттынгылаан. Бо солунга Чкалов Мандыычының 1970 чылда ажылдап эгелээни ооң чогаалчы салым-чаяаны частырынга дыка салдарлыг болган. Ол үеден аныяк автор шүлүктерин республиканың солуннарынга, “Улуг-Хем” чечен чогаал сеткүүлүнге, Тываның аныяк чогаалчыларының чыындыларынга удаа-дараа парладып турар апарган. Аныяк шүлүкчүнүң бодунуң чогаадыкчы ажылынга шыңгыы хамаарылгазы шүлүктериниң одуругларындан билдингир.
Шүүдеп чорааш, шишкип алган
Шүлүүм сүзүү чүрээмге тудуш.
Амыдырал агымынга
Арыглаарын кызыткан мен.
Шүлүктериниң “Мээң Тывам эргизимзе” баштайгы чыындызы 1990 чылда чырыкче үнген. Ооң баштайгы ному үнген соонда авторну Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге хүлээп алган. «Амыдырал баганазы» (2006), «Силерге тураскааттым» (2010) деп номнары үнгүлээн. Чогаалчының дөрткү ному «Чогаал үнзе, дыжым ханар» (2017) чогаалчы чок апарган соонда, чырыкче үнген.
Аялга чайгаар куттулар
1941 чылдың февраль 18-те композитор Каадыр-оол Монгушевич Бегзи Чаа-Хөл кожууннуң Ак-Туруг сумузунга төрүттүнген. Эге класстарга-ла шүлүктер бижииринге хандыкшаан. Чаңгыс чер чурттуг чогаалчы Моңгуш Өлчей-оол ооң шүлүктерин “эде-хере тырткаш”, бичии уругларның “Сылдысчыгаш” солунче чорудуптарга, оларның чамдыызын парлап-даа тургулаан. 5-6 класстарга балалайкага боду ойнап өөренип алган. Үстүкү класстарга өөренип турда, Ак-Туруг школазынга баян садып эккелген. Аңаа дүрген ойнап өөренген өөреникчилерниң бирээзи Каадыр-оол. Бодунуң чогаадып алган шүлүктеринге Каадыр-оол аялгаларны ойнаптар апарган. Чогум-на ооң ачызында композиторнуң баштайгы ырызы “Дииңчигеш” чайгаар чогааттынган. Бичии уругларга бо ыры дараазында одуруглар-биле эгелээн.
Селбер пөште дииӊчигеш
Черде чораан мени көргеш,
Чемгир, бышкан тоорукту
Черже дегийт оскунупту…
Кызылдың уран чүүл училищезинге Каадыр-оол Бегзи өөренип киргеш, нотаны шиңгээдип алган соонда, ооң композитор салым-чаяаны чараш аялгаларга частып үнген. Уран чүүл училищезинге башкылап турган композитор Алексей Чыргал-оол бодунуң эң салым-чаяанныг өөреникчилеринге Каадыр-оол Бегзини база хамаарыштырып чораан.
“Дииңчигеш”, “Анайларым”, “Чечек” дээш хөй ырларны композитор Каадыр-оол бижээн. Ынчалза-даа ооң ырыларының, баянга болгаш фортепианога ойнаарынга таарыштыр бижээн хөгжүм чогаалдарының чыындызы чырыкче үнмээн. Каадыр-оол Моңгушевич чыынды үндүрүп алырын күзеп чораан, аңгы-аңгы чылдагааннар-биле боттанмайн барган. Ооң күзелин өөреникчизи, кайгамчыктыг хөгжүмчү Томас Моңгуштуң эгелээшкини-биле боттанган. Тываның Композиторлар эвилели, Кызылдың уран чүүл колледжизиниң сургуулдары, башкылары Каадыр-оол Бегзиниң ырыларындан тургустунган улуг концертти белеткээш, композиторнуң төрээн чурту Чаа-Хөл кожууннуң суурларының чурттакчы чонунга көргүскеш, композиторнуң ырларының чыындызынга четчир акша-көпеекти чыып шыдаан. Чыындыны парлап үндүреринге композиторлар Мерген Нурсат, Саян Сараагай, дизайнерлер Алексей Сандан, Уйнук-оол Домбай-оол дузалааннар. Композитор Каадыр-оол Бегзиниң 1959–2005 чылдарда “Шын” солунга үнген ырларын дилеп тыварынга А.С. Пушкин аттыг библиотеканың национал литература килдизиниң ажылдакчылары дузалааннар. Каадыр-оол Бегзиниң ырларының сөстерин, нотазын Вероника Чооду, Зоя Идам-Сүрүң, Василий Доңгак дээш өске-даа ыраажылар шыгжап чораан болганнар. Олар база боттарының үлүүн чыындыны үндүреринге кииргеннер.
Ш. СУВАН белеткээн.
Чуруктарны интернет четкизинден хоолгалаан.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19