Ады театрда мөңгежирээн
Тываның национал хөгжүм-шии театрында ады мөңгежирээн Виктор Шогжап оглу Көк-оол 1906 чылдың март 1-ниң хүнүнде Өвүр кожууннуң Торгалыг сумузунга Түлүш Шогжаптың өг-бүлезинге төрүттүнген. Ада-иези оглун Көк-оол деп адаан. Ооң документилеринге ат-сывы Түлүш Шогжап оглу Көк-оол кылдыр бижиттинген болур ужурлуг. Тыва Арат Республиканы ССРЭ-ге каттыштырган соонда, совет паспорттарны тываларга бээрде, орус аттар шилип алырын эрге-чагырга кижилерге сүмелеп турган. Чогум-на бо чылдагаан-биле Көк-оол бодунуң фамилиязы кылдыр ада-иезиниң бергени Көк-оол деп адын арттырып алгаш, тиилекчи уткалыг Виктор атты шилип алгаш, совет паспортка ат-сывын Көк-оол Виктор Шогжапович кылдыр бижиткен. Шилип алганы ады ооң мөзү-бүдүжүнге тааржыр: Виктор Шогжапович күзээнин чедип алыр чүткүлдүг, бергелерге торулбас чораан. Ону бодунуң чогаадыкчы ажылы-биле бадыткаан.
Ачазының ус-шевери, авазының хамнаары Виктор Көк-оолдуң чогаадыкчы салым-чаяанынга салдарлыг болган деп ооң чогаадыкчы ажылының шинчилекчилери демдеглээннер. Тыва Арат Республиканың революстуг шериинге албан-хүлээлге эрттирип турда, ооң уран чүүлге сонуургалы хайныккан. 1925 чылдың май 2-де “Хам-оол” деп шииге хамның ролюн ойнаан. Авазының хамнап турганын көрген болгаш, хамның хамнаарын ол олчаан көргүскен. Бо рольдан Виктор Көк-оолдуң шииге хандыкшылы улам чалбыраашталган.
Үжүк-бижикти билир Көк-оолдуң коммунисчи үзел-бодалы улам быжыксын, политиктиг эртем-билигни шиңгээдип алзын дээш, ону бөлүк тыва аныяктар-биле 1928 чылда Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединче (КУТВ) өөредип чоруткан. Аңаа өөренип турганы үеде орус, совет болгаш делегей литературазын, драматургияны сонуургап, уран чүүлге ооң билиглери делгемчээн. КУТВ-ту дооскаш кээрге, Көк-оолдуң уран чүүлге эртем-билии байлакшаанын Тываның удуртукчулары эскерип билгеш, 1934 чылда ону Күрүнениң театр уран чүүлүнүң институдунче өөредип чоруткан. Ол шагда Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының төлээлерин бо өөредилге черинге барык шилилге чокка, оларның уран чүүлге салым-чаяанныын барымдаалап хүлээп алыр турган. Россияның театр уран чүүлүнүң тургузукчулары К.С. Станиславский биле В.И. Немирович-Данченконуң кичээлдеринге театр уран чүүлүнүң дугайында хөй чүүлдерни Виктор Көк-оол көрүп билип алган. “Мосфильм” киностудияга тырттырып турган “Алдын хөл” кинога алтай хамның ролюн Көк-оол ойнааны ооң чогаадыкчы чоруунга ажыктыг арга-дуржулга болган. Москвага өөредилге үезинде “Чутту утпаалыңар", "Чалым-Хая" деп баштайгы шиилерни бижээн. Виктор Көк-оолдуң шии чогаадырынга эң бедик чедиишкини – “Хайыраан бот” деп шии. Ооң херечизи – “Хайыраан боттуң” сценадан амга чедир дүшпээни, каш салгалдарның режиссёрлары ону янзы-бүрү кылдыр сценага тургузуп, Кара, Седип, Кенден-Хуурак дээш өске-даа рольдарны каш-даа салгалдарның артистери боттарының көрүштери-биле ойнап турары. Виктор Көк-оол боду бо шииде Хам-оолдуң ролюн ойнаарынга ынак чораан.
Виктор Шогжаповичиниң шиилериниң чыындызы "Самбажык" 1966 чылда, "Чогаалдар чыындызы" 1976 чылда , ырларының чыындызы "Байлак чуртум" 1988 чылда чырыкчы үнген.
Виктор Көк-оол – Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң тургузукчуларының бирээзи, ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Театр ажылдакчыларының бүгү-российжи эвилелиниң кежигүнү. "Хүндүлелдиң демдээ" орден, "Күш-ажылчы шылгарал", "Шылгараңгай күш-ажыл дээш” медальдар-биле шаңнаткан. “Тываның XX векте алдарлыг кижилери” деп алдар-хүндүлел номунче ооң адын киир бижээн.
Улуг драматург, артистиң адын ооң ажылдап чорааны театрның адында мөңгежиткен – Тыва Республиканың Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театры.
Чогаалдары чидиг уткалыг
1941 чылдың март 1-де Өвүр кожууннуң Дус-Даг сумузунга прозачы чогаалчы Эдуард Доңгак төрүттүнген.
Дус-Дагны салым-чаяаны салгал дамчаан чогаалчылар чурту деп чоннуң чугаалажы бергени анаа эвес. Эдуард Доңгактың авазы Степан Сарыг-оолдуң чээни, тыва литературага юмор жанрының үндезилекчизи Түлүш Кызыл-оол база чоок төрели. Ынчалза-даа төрел өгбелери чогаалчылардан Эдуард Доңгактың бижиир аян-хөөнү бир янзы. Ооң бижээн чечен чугааларының, тоожуларының темалары болгаш сөс-домаа чидии-биле ылгалдыг, Дус-Дагның дузу дег ажыг. Чечен чугааларны 1960–1970 чылдарның ортаа үезинде бижип, республика солуннарынга парладып турган. Ол чечен чугаалар сөөлүнде аңгы чыынды бооп үнген. 1978 чылда үнген “Талыгырда чаңгы” тоожузу номчукчуларның сонуургалын бодунче хаара туткан. Эдуард Доңгак – чогаадыкчы ажылы дүжүткүр чогаалчы. 1980– 1990 чылдарда ооң бижээн номнары ийи-үш чыл болгаш-ла чырыкче үнүп турган. Чижээлээрге, "Чадаг-Аңчының чугаалары" 1982 чылда, "Эрги хонаштар" 1983, "Сыын чады" 1986 чылда чырыкче үнген. Бир талазында, ол ооң чогаалдарынга номчукчуларның аажок сонуургалдыының херечизи. Номчукчуларга сонуурганчыг эвес хире номнарны Тываның ном үндүрер чери парлалгага белен-селен хүлээп албас, шилилгези шыңгыы дээрзи билдингир-ле болгай.
Орус, совет чогаалчылар А. Чехов, М. Зощенко, Н. Гогольдуң дээш өскелерниң-даа чогаалдарын тыва дылче Эдуард Доңгак очулдурган.
Прозаның 16 номнары болгаш шиилерниң бир чыындызы – Эдуард Люндюповичиниң чогаалчы ажылының өнчүзү.
Чогаалчы Эдуард Доңгактың чогаадыкчы ажылы бедии-биле үнелеткен. Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы атты 2001 чылда тывыскан, «М.А. Шолоховтуң 100 хар ою» медаль-биле 2005 чылда шаңнаткан.
Ус-шевер Киров Хунан
1944 чылдың март 4-те Тываның алдарлыг чурукчузу, Россия Федерациязының алдарлыг чурукчузу аттарның эдилекчизи, ус-шевер Киров Хунан Улуг-Хем кожууннуң Арыг-Үзүү сумуга төрүттүнген.
Узаныр-чазанырынга ооң сундулуу бичии оолак шаанда-ла билдине берген. Хадың ышкаш чымчак ыяштар манзаларынга янзы-бүрү угулзаларны оюп, терек чөвүрээзинден дириг амытаннар дүрзүлерин чазап чораан. Улуг-Хем районнуң Арыскан школазынга өөренип турда, күш-ажыл башкызы Николай Матвеевич Уткин чазанырынга херек шүүче, кески, бичии бижекти Киров Хунанга демирден кылып берип, ыяш материалдарга оюп сиилбиириниң бөдүүн аргаларын айтып бергенин Киров Түлүшевич чылыы-биле сактып чораан.
Бай-Тайганың Тээлиге чурттап, ажылдай бергеш, алыс черле ус-шевер салым-чаяанныг болгаш, Киров Хунан чонар-даш-биле чазанырынга арга-мергежилин сайзырадып, билдингир ус-шеверлер Мижит-Доржу Хертек, Дондук Тойбухаа, Көгел Саая оларның чазанырын хайгаарап, Бай-Тайганың Сарыг-Хаяда, Арыг-Үзүүнүң Аргалыктыда чонар-даштарның тургузуун болгаш шынарын шинчилеп, оларны канчаар чонуп чазаарының аргаларын илередип билип алган. Бир эвес Черзи Моңгуш чонар-дашка дириг амытаннарның овур-хевирин оларның шимчээшкиннеринге илередип оюп сиилбиир турган болза, Киров Хунан амытаннарның овур-хевирин оларның агаар-бойдустан даштыкы онзагай им-демдектери дамчыштыр илередип чораан.
Киров Хунан бодунуң ажылдарын республика, бүгү-российжи чергелиг делгелгелерге киириштирип турган. Ооң эң эки ажылдарын Россияның, Финляндияның, Францияның, Италияның дээш элээн каш чурттарның музейлери садып алган. Ажылдарының чамдыызының чуруктарын «Архитектура», «Искусство» болгаш өске-даа журналдарда, “Чурукчу В. Суриковтуң 150 хары” альбомда парлаан.
Киров Түлүшевич Бай-Тайга кожууннуң Тээлиде бичии уругларның уран чүүл школазынга ажылдап тургаш, чонар-даш оюп сиилбииринге, дириг амытаннар дүрзүлерин чазаарынга оолдар, уругларны өөредип каан. Ооң эң уран-талантылыг өөреникчилериниң аразындан Тывага ат-сураа билдингир ус-шеверлер үнген.
Киров Түлүшевичиниң оглу Аяс ачазының салым-чаяанын дөзеп алган, ооң ус-шевер оруун уламчылап чоруур.
Ромео бооп артып каан
Тываның улустуң артизи, Россияның алдарлыг артизи Хертек Шириин-оол 1946 чылдың март 7-де Бай-Тайганың Кара-Хөлге төрүттүнген. Артист, режиссёр, чогаалчы боор салым-чаяанны ада-иези аңаа чаяап берген. Ленинградтың күрүнениң театр, хөгжүм болгаш кинематография институдунга өөренип тургаш-ла, янзы-бүрү овур-хевирлиг маадырларның рольдарын ойнап шыдаарын ол көргүскен. Артистиң шириин арын-шырайы “Хайыраан бот” деп шииде Кенден-Хуурактың ролю дег, чүгле ындыг рольдар ойнаарынга тааржыр ышкаш кылдыр көстүр. А шынында Хертек Өлбезекович кандыг-даа рольдарны ойнап шыдаар, С. Пюрбюнуң “Найырал” деп шиизинде Саянны, Г. Лоркиниң “Ханныг кудада” Леонардону, Байтемированың “Уркуя” деп шиизинде Кастылбайны дээш оон-даа өске рольдарны база ойнаан.
1972 чылда режиссёр Сиин-оол Оюн Шекспирниң “Ромео биле Джульетта” деп шиизин Тываның хөгжүм-шии театрының сценазынга тургускан. Кол рольдарны Ирина Лопсан биле Хертек Шириин-оол ойнааннар. Оларның ойнаанын ол үениң көрүкчүлери ынакшыл дугайында хуулгаазын тоожу дег кылдыр хүлээп алганнар. Артистиң үе-чергези көрүкчүлерге Ромеонуң ролюн Хертек Шириин-оолдуң ойнааны ооң сценага чогаадыкчы ажылының эң дээди бедии бооп артып каан.
Ш. ЛОПСАН белеткээн.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5