Частың башкы чечээ ышкаш...
Шүлүкчү салым-чаяаны, частың башкы чечээ ышкаш, арыг-чаагай чаражы-биле чазылган чогаалчы Кара-оол Натпий-оол 1947 чылдың часкы айы март 5-те Улуг-Хем кожууннуң Чодураа суурга төрүттүнген. Тыва литературага уян хөөннүг лириктиг шүлүктерниң автору бооп артып каан. Аңаа бадыткал шүлүкчүнүң “Мээң изим” деп шүлүүнде дараазында одуруглар:
Мээң изим — чонга сөңнээн ажылым-дыр,
Менди-чаагай өзүп орар салгалым-дыр.
Ынак черге, эргим чуртка бараан боор дээш,
Ыры, шүлүүмге илереткен сеткилим-дир.
Ооң шүлүктериниң уян хөөнү оларга аялгаларны композиторлар бижииринге дыка тааржыр болган, 34 шүлүү ырылар апарган. Тываның алдарлыг композиторлары, чижээлээрге, Базыр-оол Чүлдүм-Сүрүң (“Улуг-Хемим”, “Артып калам чорукчу”), Сергей Бадыра (“Ынакшыл дээр”), Батый Кенеш (“Чаатыда Чодураа”), Саая Бюрбе (“Оон өске күзелим чок”, “Чүрек”), Сорук Сат (“Школамны”, ”Эргим башкым”) дээш өскелер-даа ооң шүлүктеринге ырыларны бижээн. Ол ырлар амга чедир концерттерге, радиотелевидениениң дамчыдылгаларынга дыңналып турар.
Кара-оол Натпий-оол – «Өөрүшкүнүң сөзү» (1984), «Ынакшылдың сөөлгү белээ» (1995), «Сыын-Чүрээ» (2003) деп шүлүктер чыындыларының автору. Аныяк-чалыы назынында чырык өртемчейден чоруй барбаан болза, ооң ханы уткалыг, чечен-мерген чогаалдарын номчуп турар ийик бис.
Кара-оол Доңгакович М. Горький аттыг литература институдунуң доозукчузу, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң, ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
Дипломнуг баштайгы тыва акушер
1911 чылдың март 8-те амгы Чеди-Хөл кожууннуң Хендергеге Анна (Таки-Сүрүн– тыва ады) Торжу төрүттүнген. Анна Намбыраловна Кызылга бижик билбес чорукту узуткаарының курстарын дооскан соонда, ону 1931 чылда Москвада күрүнениң медицина техникумунче өөредип чоруткан. Медицинаның бо өөредилге черин 1935 чылда чедиишкинниг дооскаш, медицина эртеминиң дипломун алган баштайгы тыва акушер – Анна (Таки-Сүрүн) Намбыраловна Торжу.
Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге (КУТВ) чогаалчы Максим Горький-биле ол университетке өөренип турган студентилер-биле ужуражыышкын болган. Ужуражыышкын соонда студентилерниң танцы кежээзи эгелээн. Бөлүк студентилерниң чанынга келгеш, кымнар кайыын өөренип келгенин Горький сонуургаан. Анна Торжу даштыкы күрүне Тыва Арат Республикадан келгенин билип алгаш, чогаалчы вальсче Аннаны чалаан. Вальстап дооскаш: “Дыка чараш танцылаар-дыр силер” дээш, Горький эштериниң чанынга Аннаны чедирип каан. Совет үеде ат-сураглыг чогаалчы Максим Горький-биле танцылаанын Анна Намбыраловна чылыы-биле сактып чораан.
Анна Торжу акушерлеп ажылдап чораан үезинде хөй аваларны божуткан, хөй чаштарны чылыг-чымчак холдарынга алган хин ава. ТАР-ның Күш-ажыл ордени, ССРЭ-ниң кадык камгалалының тергиини дээш өске-даа шаңналдар-биле ооң буянныг ижин күрүне демдеглээн. Ооң адын “Тываның ХХ векте алдарлыг кижилери» деп күрүнениң алдар номунче киир бижип, мөңгежиткен.
“Ээлдек шыңгырааштың” аялгазы...
1909 чылдың март 14-те тыва национал хөгжүм уран чүүлүнүң эртем деңнелинге баштайгы шинчилекчизи Алексей Николаевич Аксенов хаанныг Россияның Владимир губернияның Покровск уездизинде Липна суурга төрүттүнген. 1931 чылда Москваның консерваториязын дооскан.
ССРЭ-ниң культура ажылдакчыларының бөлүүнүң составынга 1943 чылда Тывага келгеш, 2 чыл дургузунда тыва улустуң ыры-хөгжүм аас чогаалын шинчилеп ажылдаан. Тыва Арат Республиканың кожууннарын, сумуларын кезип, тыва улустуң ырыларын, кожамыктарын, сыгыт-хөөмейин, бызаанчы, игил дээш өске-даа хөгжүм херекселдеринге күүсеткен аялгаларны нотага бижип ап турган. Аңаа үндезилеп, ССРЭ-ден ооң-биле чаңгыс бөлүкке келген хөгжүмчү Ростислав Мироновичиниң организастап турганы тыва симфониктиг оркестрге, Анатолий Шатинниң тургусканы танцыларга аялгаларны Алексей Аксенов таарыштыр бижээн. Тываның хөгжүм-шии театрының аныяк артистерин, хөгжүмчүлерин хөгжүм уран чүүлүнүң эге билиглеринге ол өөредип турган. Ростислав Миронович биле Алексей Аксенов тыва композиторларның баштайгы улуг салгалын профессионал хөгжүм уран чүүлүнге өөреткен.
Тыва Арат Республиканы ССРЭ-ге 1944 чылда каттыштырып, совет күрүнениң хамаатылары апарган тываларга орус аттар шилип алырын эрге-чагырга сүмелеп турган үеде башкыларының аттарын Ростислав Кенденбиль биле Алексей Чыргал-оол боттарының аттары кылдыр документилерге кылдыртып алганнар деп чугаа база бар. Тываның билдингир композиторлары апаргаш, Ростислав Кенденбиль биле Алексей Чыргал-оол Алексей Николаевич Аксеновтуң Абрамцевода дачазынга бо-ла аалдап чеде бээр чорааннар.
Алексей Аксенов, Ростислав Миронович, Анатолий Шатин оларның демниг чогаадыкчы ажылының түңнели – “Ээлдек шыңгырааш” танцы. Анатолий Шатин “Ээлдек шыңгыраашты” тургускан, ооң аялгазының аранжировказын Алексей Аксенов кылган, Ростислав Миронович аялганы оркестрге өөредип ойнаткан.
Алексей Аксенов 1962 чылда чырык өртемчейден чоруткан соонда, ооң тыва улустуң ыры-хөгжүм уран чүүлүнүң дугайында шинчилел ажылдарын хөгжүмчү этнограф Евгений Гиппиус эңмелеп чыып, “Тувинская народная музыка” деп аттыг монография кылдыр чырыкче үндүрген. Бо моногра- фия – тыва улустуң национал ыры-хөгжүм аас чогаалының дугайында баштайгы эртем-шинчилел ажылы.
Теве-Хая – арга-дуржулга станциязы
Тыва Арат Республиканың удуртулгазының дилээ-биле ССРЭ-ниң В.И. Ленин аттыг бүгү эвилелдиң көдээ ажыл-агый академиязының (ВАСХНиЛ) бөлүк эртемденнери тус черниң агаар-бойдузунуң байдалынга мал болгаш чер ажыл-агыйын сайзырадыр талазы-биле эртем-шинчилел ажылдарын 1930 чылдарның эгезинде чорудуп эгелээннер. ВАСХНиЛ-диң эртемденнер бөлүүнүң удуртукчузу А.В. Расторгуевтиң саналы-биле Тывага көдээ ажыл-агыйның эртем-шинчилел арга-дуржулга станциязын ажыдар деп шиитпирни ТАР-ның Сайыттар чөвүлели 1934 чылдың январь 12-де хүлээп алган. Чөөн-Хемчик кожууннуң төвү Чадаанадан ырак эвесте Доозуннуг-Кежиг-Аксынга (амгы Теве-Хая сумунуң девискээри) көдээ ажыл-агыйның эртем-шинчилел арга-дуржулга станциязын 1934 чылдың март 15-те үндезилеп тургускан дугайында демдеглелдер төөгү материалдарында бар. Ындыг демдеглелдер 1934 чылдың чазын ССРЭ-ден ажылчыннар келгеш, Кара-Суг деп хемчигеш чанынга майгыннарны, өглерни тип, арга-дуржулга станциязының бажың-балгадын тудуп эгелээни-биле холбашкан чадавас.
Эртемденнер Тываның агаар-бойдузунуң байдалынга мал-маганның уксаазын экижидер, оларның продуктулуун көвүдедир, тараа аймааның дүжүдүн бедидер талазы-биле арга-дуржулга ажылдарын чорудуп эгелээннер. Оларның арга-сүмелери, удуртулгазы-биле Доозуннуг-Кежиг-Аксының араттары мал-маган ажаап-тежээр, азыраар, тараа аймаа тарып өстүрер, бажың-балгат тудар дээн ышкаш ажылдарга киржип турганнар.
Дуржулга станциязының бажың-балгадын, эртемденнерниң чуртталга бажыңнарын, далган тыртар суг дээрбезин баштай туткан. 1936 чылга чедир бичии уруглар садын, садыгны туткан. Сүт-бараан фермазын, инек болгаш аът кажаазын база туткан. Аңаа арга-дуржулга эртем ажылдары чорударындан аңгыда, малды көвүдедир азырап өстүрүп, сүт, сметананы бүдүрүп, тус черниң чурттакчы чонун хандырып турган.
Тараа аймааның дүжүдүн бедидер талазы-биле эртем-шинчилел ажылын Чадаана биле Теве-Хая чоок-кавызында ховуларга тус черниң агаар-бойдузунуң байдалынга чорудуп турган ачызында тарааның дүжүткүрү 2 катап көвүдээн.
Улуг огородка картофель, морковь, свёкла, капуста, арбуз дээш өске-даа ногаа, кат-чимис аймаан тарып өстүрүп, тус черниң херээжен чону аңаа ажылдап турган. Ооң уламы-биле тыва чурттакчылар ногаа-чимис аймаа тарып өстүреринге, кас, дагаа болгаш индюктар азыраарынга хандыкшааннар. Яблоко, ранетка дээш Тывага тарып өстүрүп болур кат-чимис ыяштары-биле арга-дуржулга шинчилелдери чорудуп турган садтың ора-сомазы Теве-Хая суурда ам-даа көскү.
Чөөн-Хемчик кожууннуң Теве-Хая суурга Тываның көдээ ажыл-агый арга-дуржулга станциязы ажылдап турган чылдар – бо суурнуң хөгжүлдезиниң эң шапкын үези.
1961 чылда Көдээ ажыл-агыйның арга-дуржулга станциязын Таңдыда Дүрген суурже көжүрген. Ону Тываның удуртулгазының частырыы, Таңды дээрге тараа аймаа тарып өстүреринге элээн таарымчалыг, аңаа чоруткан арга-дуржулга ажылдарының агротехниктиг түңнелдери, эртемденнерниң сүмелери республиканың кургамык агаар-бойдустуг черлеринге улуг-ла чедимче чок болган деп республиканың көдээ ажыл-агыйының хоочуннарының чамдыызы санап турганнар.
Ш. Лопсан белеткээн.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12