Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунга “Буддизм тыва эртемде” деп “төгерик стол” болуп эрткен. Ону удавас август 17-20 хүннеринде болуп эртер Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганга уткуштур организастаан. Ук хемчег буддизмниң Тываның төөгүзүнге, культуразынга болгаш дылынга ролюн сайгарып чугаалажыры-биле эртемденнерни хаара туткан.
“Төгерик столду” ТР-ниң алдарлыг артизи, улустуң хөөмейжизи Андрей Монгуш баштай игил-биле ажыткаш, ооң соонда Будданың өөредиин алгап-мактаан чаа ырыны таныштырып ырлаан. Ол ырыны бир дугаар ырлап таныштырар хүлээлге аңаа келгенин хөөмейжи демдеглеп, ук болуушкунга ол чоргаарланган.
Хемчегниң баштайгы болгаш чугула кезээ институттуң эртем архивинде шыгжаттынган сарыг шажынга хамаарышкан бүгү-ле дериг-херекселдер болгаш ном-судурлар база эртемденнерниң шинчилел ажылдарының делгелгезиниң ажыдыышкыны болган. Ында сарыг шажынчы ёзулалдарга ажыглаар эдилелдер, бурганнар дүрзүлери, ХIХ чүс чылдың судурлары, төөгүлүг бижимелдер дээш чүнү чок дээр. Ук делгелгени ТГШИ-ниң эртемденнери болгаш Тываның Камбы-лама эргелели демнежип кылган. Институттуң директорунуң хүлээлгезин күүседип турар төөгү эртемнериниң кандидады Оттук Иргит чыылганнарга байыр чедирип, сөс алгаш, чыгдынган дериг-херекселдер хөй-ле эртемденнерниң шинчилел ажылдарының түңнелдери болбушаан, хөй-хөй чылдар бурунгаар институтка сарыг шажынчы эт-херекселдерни келир салгалга кадагалап арттырары-биле берген республиканың чурттакчы чонунуң бүзүрелиниң илередии дээрзин демдеглээн.
Ол ышкаш экспонаттарны чыырынга улуг үлүг-хуузун киирген Тываның Дид Камбы-ламазы Чамбал башкы база Алдын-Херел башкы кады ажылдажыышкын дээш, эртемденнерге өөрүп четтиргенин илеретпишаан, ТГШИ-ниң архивинде эт-херекселдерни болгаш судурларны камнап, кадагалап арттырып кааны онзагай дээрзин чугаалааннар. Ол бүгү эртемденнерниң Тывада буддизмни шинчилээринге тураскааткан эртем ажылдары чоннуң сагыш-сеткилиниң сайзыралынга болгаш культурлуг ёзу-чаңчылдарны кадагалап арттырарынга улуг үлүг-хуузун киирип чорууруун ламалар демдеглээн. Сарыг шажынчы делгелгени ламалар номнал номчуп тургаш ажыткан.
ТГШИ-ниң директорунуң эртем талазы-биле оралакчызы, филология эртемнериниң кандидады Уран Донгак делгелгеде чүнү делгээнин база ону кандыг сорулгалыг ажыдып турарын допчузу-биле тайылбырлаан: “Бо делгелгеде эртем архивинден материалдарны делгеп салган бис. Олар институттуң ажыттынган чылы – 1945 чылдан бээр чыгдынып эгелээн. Совет үеде барык 80 чылдарның дургузунда чыгдынган материалдар-дыр. Ында судурлар, сарыг шажынга, ооң ёзулалдарынга хамаарышкан эдилелдер, чуруктар, видеобижидилгелер, үн бижидилгелери, хол-биле бижимелдер бар”. 1945 чылдан эгелеп, сарыг шажынга хамаарышкан чүүлдерни шуптузун узуткап турган үени төөгүге, чонга кадагалап арттыргаш, эки үеде чонга эгидери-биле шыгжаттынып артып калган эдилелдер, материалдар дээрзин ол демдеглээн: “Бистиң эртемденнеривис бир дугаарында боттарының шинчилел ажылдарында кадагалап арттырып турар. Ынчангаш бо делгелгеде институттуң эртем ажылдакчыларының номнары бар. Оларга Марина Монгуш, Аяна Самдан, Органа Натсак база өскелер-даа хамааржыр. Чамдык сарыг шажын номнарын тыва дылга нептередири-биле элээн хөй очулгаларны институттуң иштинде ажыттынган очулга төвү “Дарымада” кылып турар. Оон аңгыда Светлана Донгактың очулдурган номнары база бар”.
Ол ышкаш аңгы-аңгы үелерде төвүт болгаш эрги моол дылда бижиттинген судурлар бар. Оларның аразында эң-не улуу “Сундуй” деп судур. Ону төөгүчүлер чыынды ном деп чугаалап турарын эртемденнер демдеглээн: “Ооң арыннары улуг, боду база элээн бедип чоруй барган. База бир улуг судур “Чадамба” судуру, ону орустап “Праждняпарамита” дээр. “Алдын-Херел” судуру база бар. Ук судурлар аңгы-аңгы үелерниң болгаш, хемчээлдери болгаш кадагалаттынган аргалары аңгы-аңгы. Чамдыктарының үзүк-чамдыызы-даа бар. Чүге дээрге ынчан чыып арттырып алган аргазы-биле эккеп бергени ол. Сарыг шажынның ёзулалдарынга хамаарышкан хөй-хөй эдилелдер, лама башкыларның, информантыларның база эрги хүрээлерниң чуруктары база бар”.
Бо делгелге 2-3 айның дургузунда ажылдаар. Чон бо билиглерни боттарынга диргизип, билбес улус бистиң өгбелерниң чүдүп чораан чүдүлгези, культуразы-дыр дээрзин билип, билиин бедидип делгемчидип алыры-биле делгелгени өөреникчилерге, студентилерге, башкыларга, чонга ажыдып турарын институттуң эртемденнери дыңнаткан.
Ол ышкаш “Азияның шинчилелдери: төөгү болгаш амгы үе” деп журналдың Тывага буддизмни шинчилээнинге тураскааткан тускай үндүрүлгени база кылган. Ында кымның кандыг эртем ажылдары киргенин тус-тузунда кысказы-биле таныштырып тайылбырлаан.
Төгерик ширээге институттуң эртем ажылдакчылары 10 ажыг илеткелдерни 2 аңгы секцияга кылган. Илеткелчилер төөгүлүг болуушкуннардан эгелээш дыл болгаш уран чүүлге хамаарышкан темаларны сайгарып чугаалашканнар. Оларның аразында тыва тоолдарда сарыг шажынчы терминнер, шажынчы сөзүглелдерни тыва дылче очулдурганы, скульптураларга болгаш хөгжүм херекселдеринге сарыг шажынның ролю, буддийжи болгаш этниктиг ёзу-чаңчылдарның аразында удур-дедир харылзаалары, буддизмниң Тывага тывылгаш сайзыраан төөгүзү дээш кандыг темалар чок дээр.
Хемчегниң киржикчилери сарыг шажынның дугайында хөй-ле чүүлдү сайгарып көрүп, бот-боттарының аразында арга-дуржулгазы-биле үлешкен.
/ Чыжыргана СААЯ.
Буян Ооржактың тырттырган чуруу.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn