Бистиң өгбелеривистиң көшкүн амыдыралы шаандан бээр чер-чурту, бойдузу-биле тудуш харылзаалыг чораан болгаш, оларга сүлде-сүзүк, шажын-чүдүлге, хамнаашкын ажыл-амыдыралының бир чугула кезээ чораанын төөгүден билир болгай бис. Харын-даа шажын өөредии кижилерниң угаан-медерелин чырыдып, сайзырадып, үжүк-бижиктиң эге билиглерин элээди оолдар хүрээ-хиит черлеринге «хуурактап» өөренгеш, билип ап чорааннар. А шылгараан салым-чаяанныглары улаштыр Моол, Төвүт, Кыдат чурттарже аъттыг, чадаг өөренип чораанының дугайында чогаалдар болгаш херек кырында бижээн барымдаалар хөй. Үе-шаг чаңгыс черге турбаан, турбас-даа болгаш, чаартылгаларлыг өскерлиишкиннерниң ужурунда шажын-чүдүлге узуткаттынып, 70 чыл дургузунда уттундурар часкан. Ол база эрткен төөгүнүң бир балалбас кезээ. 80 чылдар төнчүзү, 90 чылдар эгезинде бүгү чуртка чаа эргилде болуп, тергиидеп турган тоталитарлыг хоойлу-дүрүм дүжүп, хостуг чорук чарлаттынган. Эде тургустунуушкун-биле чергелештир улусчу ёзу-чаңчылдар, сарыг шажын катап эглип келирге, хөй чылдарда иштики делегейи хоозураан улус-чоннуң бот-медерели оттуп, чүдүлге-сүзүглелче ала-чайгаар тыртыла берген. Чеже-даа хоруглуг үелер турза, үндезин улуг назылыг чүдүкчүлер шажынын узуткаваан буряттар чуртунче, кожа-хелбээ Моолдуң хүрээ-хииттеринге барып тейлеп, лама башкылар-биле харылзаалыг чорааннар. 1989-90 чылдарда республика иштинге Будданың өөредиин билир шаанче нептередип, хөме бастырган турган шажын-чүдүлгени катап тургузар идепкейжилер сеткилинден тыптып, эгелекчилер болган. А олар шагдагы шажын сайзыраңгай үеде ажылдап-чурттап чораан эртем-билиглиг, эрге-дужаалдыг чонунга бараан болуп турган лама башкыларның салгалдары деп чүүл төрел аймактарга, хөй-ниитиге билдинип келген. Революция кедерээрге бажыңнадып, шаажыладып, репрессиялаткаш чидип барган төрээннерин, чоок улузунуң ук-ызыгуурун сураглап, архивтен төөгүзүн коптарып танышпышаан, катап бодараан сарыг шажынның таваан салчып, улаштыр сайзырадыр кежик-чолдуг болганнар.
Бис ынчан Улуг-Хем кожууннуң Хайыраканга кидин түлүк шимченип эгелээн турувуста, Кызылга Владимир Кара-Сал, Владимир Орус-оол, Володя Ондар деп оолдар Москвадан бүрүткел эртип алган деп дыңналып турар чүве. «Чадаана, Сүт-Хөл таладан төлээлер бис» – деп, Шолбан Биче-оол, Артур Монгуш, Ким Доржуевич, Олег Сарыглар деп аныяк оолдар база эгелекчилер болган. Олар бо хүннерге чедир шажынны сайзырадып, аңаа шынчы артканнар. Тывага хувискаал дендээр мурнунда хүрээ-хииттерге хуурактап турган ынчангы элээди-бичиилер 90 чылдарда бышкан назылыг улуг улус апарган болгаш, дидими-биле чаа эгелээшкинни деткип ажылдап, чаа-ла өөренип чоруткан сургуулдарның «караа ажыттынып», мерген угааны кирип келгиже, оларны практикаладып дузалааннар. Берге үелерде чамдык шимченгир, ус-шевер лама башкылар дарганнаар ажылдарже шилчип азы өскээр дезип көже бергеш, чидиг үелер эрте бээрге, чанып келгеннер-даа бар.
Кымнарыл ол?
Бурят Республиканың Иволга хүрээзинге ат-алдарлыг ажылдап чораан Кенден-Сүрүң Ёзуту оглунуң дугайын кым-даа билир силер. Байдал берге өйлерде эртемни билип апкан Шымбай-оол Куулар, Данов Отчуржап деп башкылар Кенден-Сүрүң башкының чанынга албан хаап ажылдааш, амы-тынныг артып, чуртталгазының сөөлгү хүннеринге чедир Тывазынга шажынның үрезинин тарып өстүрүп, аныяк-өскенге билиин дамчыдып, чонга буян чедирип чораанын сөөлгү төөгүлер херечилеп турар. Шымбай-оол Дажы-Торлук оглу (1898-1991) 6 харлыындан эгелеп Алдыы-Хүрээге тос чыл өөренгеш, салым-чаяанын улам делгередип Моолдуң Улуг Хүрээзинге кешпи эртем адын камгалаан. Элээн каш чыл Бээзи кожууннуң Үстүү-Хүрээге албан-хаакчылап ажылдаан. Тыва, моол, төвүт, бурят дылдарга чугаалаар шыырак эртем-билиглиг лама чораанын чону сактып чугаалажыр. 1932 чылда 7 чыл хосталгазын казып шииткеш, Тожунуң Хүтче аар ажыл кылыры-биле шөлүпкен. 7 чыл эрте бээрге, чанып келгеш, Чадаананың Кызыл-Чыраа деп черниң хүрээ өөнге дилеглиг чонну хүлээп, мөргүл номчуп ажылдааш, кирген өргүл акшазын Иволгага барып бухгалтерияга дужаагаш, Кенден башкыдан эм-таң, үрүле, сарыг аржаан чалап эккеп турган. Чуртунга улусту эвилелдеп алгаш тайгадан артыш, эм-оъттар чыгдырып, өөредип белеткээр чораан. Тывага катап бодараан шажынга үлүүн киирип, хем ол чарыында хүрээ-өгге шыдавыже бараан болгаш, 1991 чылдың июнь 18-те Кегээн-Булактың Кирбииш-Сарайга бурганнаан. База бир онзагай төөгүлүг лама башкы Чаа-Хөлдүң Кара-Талга бичии казанак бажыңга чонга бараан болуп чораан – Данов Отчуржап. Ооң кешпи эртемниг Тере-Комбу деп акызын истеп-сүре бээрге, Бурятияже дезе берген, а кады өөренип чорааны дуңмазы Отчуржап шевер холдуг болгаш, тудуг ажылынче кирип, прорабтап тургаш, Улуг-Хемни кежер паром кылдыртып каан. Ол база кырыгыже чедир сонуургалдыг аныяктарга дуржулгазын дамчыдып, өөредиглер берип чораан. Кызылга баштайгы эгелээшкин эжиктерин ажыдып Борис Содунам, Даш-оол Кунгаа чүдүлгени шуудадып турганнар. Бай-Тайгага Күжүгет Сотпа база үлүг-хуузун киирип, ажылдаан. Орус Дөңгүр-оол оглу Куулар (1917-1992) Шеми, Баян-Тала чурттуг өг-бүлениң эрес-кежээ оглу 7-ден 12 харлыынга чедир Алдыы-Хүрээге хуурактап турда, латинчиткен тыва үжүктер тыптып кээрге, аңаа өөренип алгаш, чаарттынган үениң аайы-биле арбан, сумуларга бижик өөредир башкы апарган. Хүрээге шиңгээдип алганы сан-чурагайы дыка дузалыг, эртем-билиглиг болганы-биле күрүне албан черлеринге эки ажылдап чорааш, адааргак, хопчуларның хайы-биле сталинчи репрессияга таваржып, 1948-1955 чылдарда Сибирьниң лагерьлеринге хоругдаттырып чораан. Агарып үнгениниң соонда Сүт-Хөл кожуунга чылгычылап, мал ажыл-агыйынга учетчиктеп, бригадирлеп ажылдааш, пенсияже үнген. Хоругдалдың кыпсынчыг хүннеринде шажынчы билиглери, судурлардан билип алганы тариналары аңаа идегелдиг күштү берип, өөредиин утпайн, улам быжыглаарынга дузалыг болган. Эки үелер келгенде Алдыы, Үстүү хүрээлерниң арткан-калган башкыларындан бүдүү боттуг өөредиглерни шиңгээдип турган ачызында, катап оттуп келген шажынның ёзулуг тургузукчу деткикчизи болган. Тозан чылдар эгезинде «Сарыг шажынның эге билиглери» деп ажыктыг дептер номчугашты парладып үндүргеш, Улуг-Хемниң Хайыраканда чаа эмнелгениң хостуг баазазынга кожууннардан күзелдиг келгилээн эвээш санныг дыңнакчыларга 15 хонуктуң өөредиглиг семинарын эрттирерге, улаштыр Ленинград университедин дооскаш, Германияга чурттап турган тибетолог тыва специалист Р.П. Сумбаа төвүт алфавитти өөредип, судурлар-биле ажылдаарынга белеткээн. Ынчалдыр Орус Дөңгүр-оол оглунуң киржилгези-биле Бай-Тайганың Көп-Сөөк хүрээзи биле Хайыраканга чүдүлге дуган бажыңнары ажыттынган. Ол семинар өөредигниң түңнелинде Көгел Саая, Станислав Серенот мөргүл эрттирип, судур номчуп ажылдаар аргалыг болганнар. База бир көскү эгелекчилерге чаа үениң бирги Камбы-ламазы Казак Оругдаевич Сандак хамааржыр (1918-1996). Ол Эрзин кожууннуң Качыкка бодарап төрүттүнерге, Моол-биле харылзаалыг кожуун болгаш, ада-иези лама башкыга чурагай ажыттырып, салым-чолун айтырган. Ооң сүмелеп төлгелээни-биле оглу 8 харлыг апаарга, Моолдуң Кандан-Тегченлинг хүрээзинче өөредип чоруткан. Ол шажынның философия, тантра өөредиглерин сес чыл дургузунда шиңгээдип, шээжилеп алган. Төрээн Тывазынга байдал нарыыдап, шаг-үе өскерлирге, чанып кээр ужурга таварышкан. Ол келгеш, чүгле чаңгыс Майдыр эргилдезиниң байырлалынга киржип четтиккен. Удаваанда Эрзинниң кончуг бай, чараш, алдын-биле чайырлаан хүрээзин бузуп каапкан. Чаа үениң агымы-биле Казак Оругдаевич садыг, саң-хөө талазы-биле эртемни чедип алгаш, Тываның садыг шугумунуң аңгы-аңгы адырларынга үлүг-хуузун киирген. «Садыг ажылының тергиини» деп хүндүлүг атка төлептиг болган. Мөзү-бүдүштүг кижи чораан болгаш, хөй-ниитиниң ажылдарынга идепкейлиг киржип, «Эш-хуу судунуң» даргазынга каш удаа соңгуткан. Шыңгыы ажыл-херекти хөй чылдарда эки күүседип каан. Ооң чалыы үезинде өөренип шиңгээдип алганы шажын билиглери уттундурар хамаанчок сагыжын дүвүредип, бодалын өйүп кээрге, бодунуң чоок улузунуң аразынга ажыглаптарга, сеткили чиигеп кээр чораан. Назы-хары дөгүп, хүндүлүг дыштанылгаже үнген соонда, ооң илби-шидизин билир чон бо-ла адап-сурап чедер апарган. Үе бурунгаарлап, чаарттынгаш ёзу-чурум өскерлип, үндезин чүдүлге эглип келген. 1990 чылда найысылалга «Алдын Богда» шажын ниитилели ажыттынган. Ооң даргазы кылдыр ажыл-херекти эртемниг ёзу-биле башкарзын дээш, Эрзин кожуундан Кызылче хүндүлүг кырганны чалап эккелгеш, Камбы-лама кылдыр томуйлаан. Ол үеде хүрээ-хииттиң тускай оран-савазы чок болгаш, Камбы-ламага чурттаар бир өрээл бажыңны бээрге, аңаа хурал-суглааны чыып, организастыг айтырыгларны шиитпирлеп, ажыл чоорту хөгжүп эгелээн.
Ол үелерде бичии хуурак оолдарны өөредип турганындан салым-чаяанныг оолдар база үнүп келген. Бай-Тайгадан келген Аганак Хертек деп чаптанчыг оол төвүт башкыларга хелемечилеп, дылын дыка шыырак шиңгээдип алган. Харын-даа ооң аныяк хар-назынын барымдаалавайн эң бирги Камбы-ламаның дүжүлгезинге соңгуп турганын чон сактыр боор. Ол аныяк кижи болгаш эртем-билиг чедип, өөренип алыры-биле Индияже чорупкаш, аңаа тыва хуурактарга дыка улуг дузазын көргүзүп, хелемечилээр ажыктыг кижи болган.
Чырыткылыг 14-кү Далай-Ламаның Тывага келгени
Чазак-чагырганың, шажын ниитилелиниң Дээди Советтиң мерген угаанныг ниити удуртулгазының быжырымчалыг дугуржуп чалааны-биле 1992 чылдың сентябрь 19-22 хүннеринде Тываның төөгүзүнге уттундурбас болуушкун болуп, Делегейде буддистерниң лидери, Чырыткылыг 14-кү Тензин Гьятцо албан ёзузу-биле келгеш барган. Үш хонукта дыка хөйнү кылып четтигип, моон соңгаар шажынның сайзыраарынга хамаарыштыр керээни чарып, Арат шөлүнге бүгү чыылган чон-биле ужуражып, өөредигни берип, чаа күрүне тугун ыдыктаан. Хемниң ындыы талазынга, амгы хүрээ бажыңы чок үеде, өгге чон эрттирип ажылдап олурган кырган башкыларның оран-савазынга кирип, тыва шажынчы башкыларга ужурашкан. Амгы Шедруб Линг хүрээниң тудар орнун демдеглеп, даш салган.
Кожууннарже үнгени
1991 чылдың декабрь айда хөй-ле белеткел, саавыр-документ, бүрүткел, чөпшээрел эрткен түңнелинде, Улуг-Хемниң Хайыраканга дуган бажың ажыттынган.
Ада-өгбелериниң хан-дамырын дамчыштыр дөзеп салгаан үүлези быжып келгенинден чадавас, Станислав Серенот школада химия, биология башкызы ажылындан халажып, шажынче кирген. Россияның чаа доктаалы үнген соонда, 30 чылдарда Ээр-Хавакка Кыргыстар хүрээзиниң Камбызы турган кырган-ачазы, эмчи-лама Чамбал Чычыынак оглунуң репрессиядан ээп келбээн архив төөгүзү-биле сүржүп, черле эрткен үениң Ээр-Хавак хүрээзинге хамаарылгалыг барымдааларны чыып, улуг назылыг төрелдериниң айтып бергени ном-судурлар, бурган-сагыызыннарны шыгжаан хая даштары бүдүп калган куйну казып, дилээшкиннерни чоруткан түңнелинде, элээн хөй үнелиг шажын херекселдерин тып-уштуп, чаартып кылдырган.
Бүрүткел эрткен соонда, кожуун даргаларының чөпшээрээни-биле суурда хосталган көдээ совет бажыңын дуган кылдыр ажыткан. Аңаа школаның чурулга, күш-ажыл башкызы Пётр Доржукай, суурнуң аныяк шевер кыстары Елена Тюлюш, Светлана Таракпан, Анисья Базыр-оол болгаш өске-даа сонуургалдыг дузалакчылар ус-шевер, мерген чаартылгаларны даарап, дерип-каастап онзагай үлүг-хуузун кииргеннер. Чон хүлээп алыр өрээл тергиин чараш кылдыр каастаттынган соонда, скульптор Байдос Донгак Будда, Майдыр бурганнарның овур-хевирин өңнүг альбомдан өөренип тургаш шуткуп кылган. Амгы үеде Тываның улустуң чурукчузу Начын Шалык 4 танка бурганнарны тергиин кылдыр сиилбип, чураан. Чамдык чүдүкчү чон бажыңга эдилээринден коргар бис дижип, билбези эдилелдерни-даа эккеп турдулар. Ынчалдыр-ла дуган-бажыңның улуг өрээли аажок каас-шиник, байлак апарган. С.К. Серенот судур номчуп өөренип алган соонда, кырган башкылардан шажынчы арга-сүмелерни ап, Каадыр-оол Бичелдейниң дузазы-биле Моолдуң Кандан хүрээзиниң Камбызы Гатон башкының үнелиг өөредиглерни берген, оон ол Камбы башкы дуган-бажыңга «Дашичойнхорлинг» деп атты берген. Амыдыралдың чаа агымнары черле кымнарга-даа сонуурганчыг болгай. Ол үениң херечилери ам-даа чурттап, сактып чорлар боор. Эге дээрезинде улус-чон номналдарже кагып-суксаан-биле дөмей кожуун-суурлардан автобустарлыг кээп оочурлап, орайга чедир кирип ап турдулар. Шагаан-Арыг хоорай даргазы турган Мерген Кыргысович Анай-оол дуган бажыңның бир талазынга чурттакчыларын бодунче көжүргеш, дүжүп калган компартияның стол, сандайларын эккеп салыптарга, ишти делгем ёзулуг хүрээ бажыңы апарган. Ине шанчып эмнедир ырактан келген улуска дөрт оруннуг өрээл база тургустунган. Иштики-даштыкы каасталгазын немей септеп кылган. Санкт-Петербургка шажын курстарынга өөренгеш келген Сайын Чимит деп аныяк оол база немей ажылдап, практикалап келген. Дуган бажыңның ат-алдары улам күштелген. 1992 чылдың сентябрьда Далай-Ламаның кээри билдинип келгенде, бир хүн иштики херектер сайыды Владимир Бораевич Кара-Сал ийи эштиг келгеш, дуганның артында сарайлары, туалеттеринден эгелеп алгаш, бүгү девискээрни шинчилеп, хынадылар… Иштинче кирип келгеш, шупту өрээлдерни кезип, дериг-херекселди безин быжыг бе деп идип көрүп турдулар. «Силерниң бо хүрээңерге Далай-Лама орук ара кирер кылдыр оргкомитетке чугаалаштывыс. Ишти-даштын тас кылдыр аштап-арыглаар, чугайлаар» — дээш, хөй-ле даалга чугаалааш, чорупканнар. Неделя хиреде чудадыр-ла ажылдаан бис. Далай башкының Кызылга келгенин, чүү болуп турарын теледамчыдылгага көргүскен. Сентябрь 21-де эртенги шакта инектер үндүр хай деп үнүп кээримге, дуганывыс чанында сураан дыңнааш өскээртен келген кижилер чыглып эгелээн турлар. Херимнер кыдыында машиналарны суму даргазы өскээр чайлаттырып тур. Ынчан тыва хептиг улус эвээш чүве. Меңээ төрелдерим берген бөдүүн даараан ягаан тонумга таарыштыр моол сапык кедип алгаш, 4 харлыг оглумга садиктиң ёлказынга кедип турганы тывасыг хөйлеңни чаа трико-биле кедиргеш, кадакта сүттүг аяк тудуп алгаш дуганче чоруптувус. Улус мырыңай херим иштинде кылаштаар черлерде, довурактыг кудумчуда безин ковёр-хевистерни чадып салыпкан манап турлар. Дуган иштинге артыжывыс кыпсып, чытталдырып, Далай башкы олурар кылдыр белеткеп алганывыс чымчак креслону хынап, суйбап турувуста вертолёт даажы дыңналып келди. Чүректер тиккилээр үнүп келген уткуп тур бис. Кара «Волгаларда» үдекчилерлиг, Чырыткылыг Башкывыс сөөлгү чаткан хевис чанынга машиназын доктааткаш, шырайының чазык чымчаа аажок, диштерин агараңнадыр каттырып, долгандыр улусче холун чайып кел чор. Чонувустуң чурумнуу кончуг херим кыдыын дургаар олурупкан тейлеп олурлар. Далай-Лама бичии уругларга доктаап, баштарын суйбап, чамдыктарын чаптап чоруй эжикче чоокшулап кээрге, дүрген кирип келгеш, кадакта сүттү мөгейип сундум. Салаазы-биле өрү-куду ыдамнааш, эрнин дегзип кааш, хөй үдекчилери-биле дөрже эрте бердилер. Башкывыс чүү-хөөнү сонуургалдыг көрүп, очулдурукчу таварыштыр айтырыглар салып, баштактанып, каттырып турарын кайгап тур мен. Чыый салып каан судурларның бирээзин алгаш, кончуг магадап, ыыткыр чугаалап, үдекчилеринге көргүзүп «Ховар алмаз судур холумга таварышкан болганда Тывага шажын сайзыраарының эки демдээ» — деп бадыткаанын кады чораан Президент Шериг-оол Дизижикович бо-ла чугаалаар ийик. Дириг бурган дирткен авыралдыг Башкы белектерин өргүп-сунуп, дуган-бажыңны арамайлап, Серенот башкының бодун айызап йөрээгеш, узун эвес судур номчааш, омак-хөглүг дашкаар үнүптү. Кудумчу долу улустуң дыңнангыр, чурумнуунга өөрүп четтиргенин илереткенин очулдурукчу чарлады. Тариналар номчуп катаптадырга, мүн-не эдертир угладывыс. Чыылганнарга кыска тайылбыр кылгаш, эки күзээшкиннерни йөрээгеш, чон-биле байырлажып эргий кылаштавышаан, холдарын чайып мөгейгилээш, «Волгазынче» олурупту. Үр болбаанда вертолёт өрү көдүрлүп, Хайыракан даанче ужупту. Бис база соондан халдып чеде бээривиске, даг эдээ оргу черде кижи бажы кизирт кылдыр дөгере калбартыр олурупкан тейлеп олурлар. Аъттарлыг улусту база чурумалдыг Хайыракан даан көргеш «Чер-чуртум Төвүтке дөмейин, аалым сакты бердим» – деп, кырын чаглактап, каастаан олудун долгандыр тургулаан бистиң дарга-бошкаларывыска очулдурукчу чугаалап бергенин дыңнадывыс.
Хайыракан дааның онзагайы
Шаанда-ла аңаа «Он-Кум» оваазы анаа-ла хей тывылбаан боор. Дагның хем эриинде туружу, хевир-дүрзүзү черле онзагай деп чугаалар үндезинниг деп бодаар мен. Бистиң дуган бажыңывыс ажыттынган соонда, чайгы үелерде чер кезип чоруур аян-чорукчу хамаатылар, даштыкы туристер орук айтырып, ижер суг дилеп ап, хөй-ле айтырыглар салып бо-ла кээр чүве. 1991-1992 чылдарда «Шинчилел кылып чоруур хамнар бис, Тываның хиндии бо дагда болгаш тускай энергия мында улуг-дур» – деп, Даниядан эртемден Хеймо Лапалайнен 2 эштиг хонган болгай. Ол ынчан аарып турган деп сөөлүнде дыңнаан бис. 1993 чылда хүндүлүг эртемденивис М.Б. Кенин-Лопсан элээн каш тыва болгаш даштыкы хамнар эдертип келгеш, Хеймонуң дилээ ёзугаар ооң сөөгүн өрттеткен хүлүн Хайыракан дааның эдээнге тарадыр чажып, дүңгүрлеп, ёзулал эрттирип турарын ынчангы тележурналист Орлан Дамба-Хуурак тырттырып турар чүве ийин.
Кызылче көшкенивис
Чырыткылыг 14-кү Далай-Ламаның өргээн бурганнары чүдүлге өрээлин күштелдирип, чонга дээш сөңнээн эм-таңнары аарыг улусту экиртип, үрүңнери ол хүнден амга чедир үрезинин үспейн өзүп чыдарлар. Улус-чоннуң сүзүктүг идегели улам-на быжыгып, суурнуң дуган-бажыңы республика чергелиг апарган. Кызылда хүрээниң ат-алдарын көдүрүп, ооң сайзыралынга үлүг-хууну киирери-биле 1994 чылдың июнь айда Тываның Камбы-ламазы Казак Оругдаевич Сандактың айтыышкын-чалаашкынынга чөпшээрежип, төпче көжер апарган бис. Хем оң талазында чаа туттунган хүрээниң лама башкылары Владимир Сүүр-оолович – Санчай башкы, Роман Лудуп – Сундуй башкы боттарының ажылын чорудуп, хуурактарны өөредип, чон хүлээп турда, оларның шөлүн эжелей бээр арга чок болган.
Совхозтуң ажылчын комитединиң белекке бергени ийи аал чурттаар бажыңның чартыын бузуп эккелгеш, хүрээ чанында бажыңчыгаштарга немей, суурувус тудугжулары кыска хуусаада чон хүлээп ажылдаар өргээни эптеп үндүрүпкеннер.
Мен башкының шавызы болуп, организастыг ажылдарын харыылавышаан, байдалдың аайы-биле массалыг-информация чепсектери-биле харылзаалыг шажын суртаалчызы болу бердим. Сундуй башкының дилээ-биле «Энерел» деп солунну белеткеп үндүрер хөй-ниити ажылын бодумга хүлээнип алгаш, материал бижиир авторлар чогундан айда бир катап арай деп 4-5 удаа үндүрген бис. Ол үеде таксилер-даа чок, автобус ынаар халывас болгаш чоннуң аргыжылгазы берге турган. Соок кыш чедип кээрге, чонга чиик-эптиг болуру-биле хоорай иштинче кирип келген бис. 1995 чылдың июнь айда өөрүнчүг медээ дыңналы берген. Далай-Башкы тыва делегацияны 60 харлаан юбилейинче чалаан болган. Оларның аразынга Серенот башкыны база киирген. А элээн каш кижи «Тибеттиң өңнүктери» команда болуп паломниктеп, боттарывыс төлеп чоруур аас-кежиктиг болган бис. Чазак делегациязы ажыл-агыйжы хуралдап, чай чок турда, бис, туристер, мага хандыр Индияны кезип алганывыс уттундурбас. Чоорту хүрээ-хиит өргээлери, субурганнар туттунуп, шажын шуудап, сайзырай берди. Бо үеде тыва аныяктар болгаш чүдүкчү чоннуң Индия, Дхарамсалаже кокпа оруу чооннаан, Далай-Башкының үзүк чок аалчылары апарган.
Үш Ыдык – Далай-Ламага тураскаал
Шаг-үелер солчуп, чылдар эртип, дириг кижилер кырып каары бойдустуң хоойлузу болгай. 1992 чылдың сентябрь соонда Чырыткылыг 14-кү Тензин Гьятцо Тываже катап кээп шыдаваанын билир силер. Ооң хар-назыны база улгатканын барымдаалап, Станислав Күжүгетович Далай-Башкыга тураскаал кылырын шиитпирлээш, чыып алган өргүлү-биле баштай 2014 чылда Хайыракан суурнуң улуг орук кыдыында вертолёт хонган шөлге баштайгы лама башкыларның бирээзи Владимир Комбу-Доржунуң (Нинче башкы) удуртулгазы-биле Бойду-Сады субурганын чоок улузунуң болгаш суму чагыргазының күжү-биле туттуруп кылдырган. Тергиин көрүштүг, шынарлыг-даа болган. Дараазында чылдарда Далай-Башкының аңаа чораанының 25 чыл оюн бодап, «Үш Ыдык» болу бээр кылдыр Падмасамбхава база Авалокитешвара деп 2 улуг бурганның овур-хевирлерин олуду-биле катай тыва скульптор Айдаш Маадырович Монгушка чагыг киирерге, 2017 чылдың августа төндүр кылып четтигипкеннер. Ол «Үш Ыдыктың» байырлыг ажыдыышкыны кожуунга болгаш Тываның шажын төөгүзүнге база бир чырык арын болганын ол үениң солун-сеткүүлдеринге парлаан. Суур чурттакчылары болгаш эрткен-дүшкен чорумалдар сагыш-сеткили муңгараан, берге байдалга таварышкан өйлеринде, долганып кылаштап, мурнунга тейлеп, чугааланып алырга, чиик апаар дижир. Сүзүк-биле экириир, сегиир дээр болгай, ындыг-даа болган чадавас. «Үш Ыдыктың» херим иштинде баннерлерде Далай-Ламаның Хайыраканга келген төөгүлүг чуруктарын азып таныштырган. Көстүп турар улус боттарын танып, ол хүннү сактып, амыраан сеткилин чугаалаарга, солун чорду. Ол бүгү база бо мөөрейниң негелделериниң бирээзинге дорт хамааржыр факт-барымдаалар-дыр. Сарыг шажынның Тывага эртер шуулганынга уткуй чонумга амыр-тайбыңны, чедиишкиннерни, быжыг кадыкшылды күзедим. Дайын-чаа дүрген-не төнзүн!
/ Нина СЕРЕНОТ, шажынның баштайгы тургузукчуларының бирээзи.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn