Найысылал Кызылда Төп рынокту көжүрер дугайында чугаалар чаңгыс эвес чыл чоруп келген. Хоорайның чурттакчыларынга ук рынок таарымча чок байдалды тургузуп эгелээн. Ооң чылдагааннары аңгы-аңгы: автомашиналар тургузар черлер база халдыр таптыг оруктар чогу, ооң чоок-кавызынга хөй тояанчы кижилер бөлүглежир, черлик ыттар чыглыр дээш оон-даа өске. Ылап-ла рыноктуң девискээри найысылалдың хевирин үреп турар.
Тыва Республиканың Дээди Судунуң шиитпири-биле 8 муң ажыг дөрбелчин метр шөлдүг чер участогун муниципалдыг өнчүже эгиткени Төп рыноктуң «салым-чолунга» улуг өскерлиишкинни болдурган. Хөй сайгарлыкчыларның дилээ-биле Чаа чыл бүдүүзүнде садыг-саарылга чорудар кылдыр Кызыл хоорай мэриязының Чер болгаш өнчү-хөреңги талазы-биле департаментизи 2026 чылдың январь 31-ге чедир кыска хуусаалыг аренда керээлерин чарган. 2025 чылдың декабрь айның аренда төлевирин 106 сайгарлыкчының чүгле 96-зы төлээн. 2026 чылдың февраль 1-ден тура ол керээлерни күш чок деп санаар, рынокту хаггаш, бузар ажылдар эгелээр. Сайгарлыкчыларга хоорайның төвүнде аңгы-аңгы садыг төптерин саналдаан: «Караван», «Гермес», «Ани», «Император», «Курай», «Континент», «Оникс» садыг бажыңнары, «РПС» баазазы, «Элбек» көдээ ажыл-агый рыногу, «Садыг төвү». Айыткан объектилерниң ээлери чаа арендаторларны тургузуп алырынга чөпшээрелди берген.
Каш чылдар дургузунда шиитпирлеп келген чидиг айтырыгны 2023 чылдан тура Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг база көдүрүп эгелээн. Төп рыноктуң турар чери хоорай тудуунга база санитарлыг нормаларга дүүшпес, автомобиль шимчээшкининге берге байдалдарны тургузуп турар болганындан, Тываның Баштыңы хоорайның эрге-чагыргазындан бо айтырыгны шиитпирлээрин негээн турган. 2023 чылдың июнь айда Владислав Ховалыгның айтыышкыны-биле «Кызыл хоорайның төп рыногу» деп садыг объектизин өскээр көжүрерин организастаар талазы-биле ведомстволар аразының ажылчын бөлүүн тургускан. Ынчан өске хоорайларда ышкаш найысылал Кызылдың кыдыынга хостуг девискээрже садыг шөлүн көжүрериниң талазы-биле орук картазының төлевилелин база ажылдап кылган. Ол ышкаш соңгукчулар Тываның Баштыңындан бо айтырыг дугайында негелде кылып, чагыгны база киирип турган. Ынчангаш Төп рынокту өскээр көжүрериниң дугайында шиитпир хүлээп алдынган.
Садыг шөлүн кажан база кайнаар көжүрериниң дугайында Кызыл хоорай мэриязының Чер болгаш өнчү-хөреңги талазы-биле департаментизиниң начальниги Вячеслав Судер-оолдуң тайылбыры.
«Кызылдың Төп рыногун февраль 1-ден тура хаггаш, бузуп эгелээр. ТР-ниң Дээди Суду ону хоойлуга удур хавырган деп хүлээп көргеш, черни муниципалдыг өнчүже дедир эгидер кылдыр доктааткан. Дээди Суд 2025 чылдың ноябрьда түңнел шиитпирни хүлээп алган. Ам ол девискээрни хостаарынга хоойлу ёзугаар шупту барымдаа бисте бар» — деп, Вячеслав Судер-оол дыңнаткан.
Удуртукчунуң чугаазы-биле алырга, рынокту дүжүрериниң кол чылдагааннары — хоорайның төвүнге транспорт инфраструктуразынга таарымча чогу болгаш амгы үениң архитектуразының негелделеринге объектиниң дүүшпези.
Россияда 2013 чылдан тура «Россия Федерациязының Күш-ажыл кодекизинге өскерилгелер киирериниң дугайында база үүрмектей садар рыноктар дугайында» 2006 чылдың декабрь 30-де үнген № 271 Федералдыг хоойлу күш кирген. Ол дээрге «ажык дээр адаанга» садыглаашкын чорударын хоруп турары-дыр. Ол документ езугаар 2013 чылдан тура анаа рыноктар чүгле капиталдыг оран-саваларга (тууйбу, бетон) садыглаашкынны чорудар ужурлуг. Ол рыноктарга павильоннар, контейнерлер, майгыннар база ларёктар тургускаш, садыглаашкын чорударын хоруп турар.
Рыноктарның ээлеринден будка хевирлиг одуруглар тургузар орнунга, нормага дүүшкек садыг төптерин азы капиталдыг павильоннар тударын хоойлу негээн. Ол чүүл айыыл чок чорукту, таарымчалыг байдалды база контрольду күштелдирер. Ындыг оран-савалар-даа туттунмаан, рынок ол-ла хевээр артпышаан, харын-даа хоорайның төвүнге социал байдалы куду улусту хаара тыртар чер болу берген. Ооң кадында хүннүң-не ол садыг объектизин долгандыр хөй-ле машина-балгат чыглыр, кызаа болгаш чаңгыс талалыг орук «пробкаланып», чурттакчыларга эпчок байдалды тургузуп турар.
"Кудумчуга садыг-саарылга чорудар, эргижирээн чүүлдер турбазы-биле найысылалга амгы үениң тудуглары турар ужурлуг. Амгы үениң чурттакчылары соокта көжеге артынга, картон кырынга туруп алгаш, идик-хеп шилиир орнунга, хеп кедер тускай өрээлдерлиг, чылыг садыглар күзээр болгай.
Ынчангаш шупту арендаторларга садыглаарын соксадыр дугайында дыңнадыышкыннарны берген бис" – деп, Вячеслав Судер-оол чугаалаан.
Хоорайның улуг садыг объектилери сайгарлыкчыларны хүлээп алырынга белен дээрзин хоорайның чагыргазы дыңнадып турар. Тускай чаа рынок шөлүн тургузар дугайында база келир үеде ук девискээрни чаартырының аргаларын ведомстволар аразының комиссиязы ажылдап турар. Найысылалдың чурттакчыларының санал-оналдарын база өөренип көргеш, түңнел вариантызын депутаттар болгаш хоорай тудуунуң чөвүлели-биле сайгарып көөр.
Төп рынокту көжүрер дугайында ажылдар-биле чергелештир Тываның сайгарлыкчыларынга Кызылдың Каменистая кудумчузунда амгы үениң негелделеринге дүгжүр садыг-саарылга чорудар черни белеткеп эгелей берген. Мурнунда «Маяк» деп гипермаркет турган чаа девискээрге сайгарлыкчылар бүдүн чыл дургузунда, ылаңгыя бистиң соок климатка, чылыг болгаш чырык черге садыглаар аргалыг болур.
Каменистая 15/2 деп адрестиг, 2,5 муң дөрбелчин метр шөлдүг серилиг девискээрде амгы үеде септелге ажылдары кидин түлүк чоруп турар. Кол садыг-саарылга серилиг рынокка турар, а база бир муң хире дөрбелчин метр шөлге, ажык дээр адаанга база садыглаашкынны чорудар. Ол черни чоорту чаглактыг кылдыр чаагайжыдары көрдүнген. Серилиг рынок турар оран-савада ам чырык, вентиляция, видео-хайгаарал база өртке удур системаларны кылып турар.
Чаа садыг девискээринде ажылды дүргедедир дээш, арендаторлар-биле кады демнежип ажылдап турарын септелге ажылдарының киржикчизи, хуу сайгарлыкчы Ильдар Юсупов дыңнаткан.
«Септелгени дүрген дооскаш, көжүп киирер дээш кызып тур бис. Кол күштү серилиг рынокче үндүрүп тур бис. Ол сооктан камгалаар, сайгарлыкчыларга чылыг, чырык черге ажылдаарынга база садып алыкчыларга таарымчалыг байдалды тургузар» — деп, сайгарлыкчы чугаалаан.
Кол айтырыг — арендаторларга экономия талазы-биле таарымчалыг байдалды чедип алыры. Садыг шөлүнүң директору Валерий Орус-оолдуң чугаазы-биле алырга, аренданың өртээ Төп рынок-биле дөмей болур, коммуналдыг чарыгдалдар болгаш таңныыл шупту кирип турар.
«Ол өртекче чылыг, электри, таңныыл шупту кирер. Ол ышкаш девискээрге автомашиналар тургузар парковка, бараан чүдүрер аңгы шөлдер, арыгланыр база идик-хеп солуп кедер черлер база турар. Келир үеде аңгы-аңгы кухняларлыг фудкорт ажыдары база планнаттынган» — деп, сайгарлыкчы ажыл-чорудулгазын таныштырган.
Транспорт талазы-биле база чедимчелиг болур — чанында маршрут автобустарының төнчү доктаамы бар, кирер эжиинден каш-ла метр ырак эвесте.
«Ажылды дүргедеткен темп-биле чорудуп, чаа садыг девискээрин дарый ажыдар дээш, дүн-хүн чок ажылдап тур бис» — деп, Валерий Орус-оол дыңнаткан.
Садыг комплекизин чазын ажыдары көрдүнген. Шупту күзелдиг сайгарлыкчыларны киирер сорулга-биле апрель айда, хар эриирге, чаглактар адаанга турар немелде шөлдерни база кылып эгелээр. Садыг комплекизиниң адын болгаш ажылдаар чурумун аренда алыкчылары-биле дугуржуп тургаш, тодарадыр.
Каменистая кудумчузунда серилиг павильон чүгле чаа садыг точказы эвес, а садып алыкчыларга болгаш садыгжыларга хандырылганың шынарын бедидер база таарымчалыг байдалды тургузар амгы үениң девискээри болур дээрзин садыг шөлүнүң ээзи В. Орус-оол чугаалаан.
/ А. СОЯН.
Чуруктарны «ТываМедиаБөлүк» ИА-дан алган.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29