«Москвада өөренип турар көңгүс тывалап билбес, орустаар уйнуум хенертен тывалай берген. Видеога тыва шүлүк номчааш, бисти шуут кайгатты ышкажыл» — деп, таныырым Анна Байыровна өөрүшкүзүн илеретти. Сонуургап айтыра бээримге, Москва хоорайда шериг академиязының 4-кү курузунда өөренип турар уйнуу тыва дыл кичээлдеринче барып эгелээн болду. Ылап-ла сөөлгү үеде чамдык уруг-дарыг төрээн дылын билбес, ылаңгыя сургуулдай бергеш, тывалавас болганынга хомудаар, харын-даа ада-иезин буруудадыр дээн чижектиг чугааларны бо-ла дыңнаар-дыр мен. Ынчангаш бо кырган-ава ышкаш ажы-төлү тыва дылынга чугааланып, номчуй бээрин күзеп чоруур ада-иелер сонуургаар боор дээш, москважыларга тыва дылды өөредип турар башкыны таныштырар бодап алдым.
Тыва дыл кичээлдерин Москва хоорайда Тыва Республиканың бүрүн эргелиг төлээ черинде дуржулгалыг тыва дыл болгаш чогаал башкызы Меңнеш Дупшун эрттирип турар. Башкы дыштаныр хүннерде студентилерге, улуг болгаш бичии кижилерге – күзелдиг-ле улуска тыва дылды өөредип турар. Меңнеш Мөңгеевна-биле харылзашкаш, канчап барып-барып улуг чуртувустуң найысылалынга тыва дыл өөредир бодал оттуп келди дээн айтырыымга, ол мынчаар харыылады:
«Москвада өөренип турар уруум чанынга турар дээш, бээр чедип келген мен. Маңаа тыва дыл башкылаар мен деп бодавайн-даа турдум, планым көңгүс өске турган. Москвага тыва дыл кымга-даа херекчок деп бодап турдум. Ол шын эвес болган. Эжим уруг бо хоорайда чурттаандан бээр 6 чыл ажа берген. Ооң бичии оглу Москваның бир школазында 3-кү класста өөренип турар. Ол оглунуң тывалап билбезинге дыка хомудаар кижи болган. Эжимге бир катап ужуражып чеде бээримге, «Мээң оглумга тыва дылды өөредип берем, сеңээ ол дээш төлээр мен» — деп бо. Тыва дыл кичээлдерин онлайнга таарыштыр тургузуп алгаш, бичии Октаргайны өөредип кирипкен мен».
Меңнеш Мөңгеевна эжиниң оглу Октаргайны өөредип чоруп турда, уруу Алексина бир онзагай хемчегже авазын чалаан — декабрь 12-де Тыва культура клувунуң ажыдыышкынынче. Алексина Москваның студентилериниң лидерлериниң бирээзи, ынчангаш ол идепкейжи эштери Айко Оюн, студентилерниң землячествозунуң даргазы Бувайсаар Монгуш-биле клубтуң ажыдыышкынын дыка солун организастап эрттиргеннер. Аңаа удуртукчулар болгаш клубтуң кежигүннери-биле таныштырылга болган. Ажыдыышкын үезинде Меңнеш Мөңгеевна хемчегниң киржикчилеринге тыва дыл дугайында дыка солун тайылбырны кылган.
Киржикчилерге чүгле тыва дылга чугаалажыр даалганы бээрге, шупту күзелдии-биле күүсеткеннер. Ол ышкаш киржикчилер дүрген чугаа, үлегер домактар база тыва чогаалчылар дугайында дыка хөйнү билип алганнар. Ол ужуражылга төрээн чуртунга, тыва культуразынга ынак, чаңгыс аай үзел-бодалдыг кижилерни хаара туткан. Чыыш соонда Москвада Тываның бүрүн эргелиг төлээ чериниң даргазы Чечен Чоксум башкыны төлээ черинче чалаан.
«Чечен Дугаржаповичиниң кабинединге кире бээримге, мени дыка өөрүп уткуп алды. Ооң чугаазы-биле алырга, тыва дыл Москвага дыка херек, тыва дыл башкызын дыка үр дилеп келген болду. Кандыг-даа эртемденнерни, башкыларны тыва дыл өөредиринче кыйгырып, чалап турган. Ынчалза-даа ол херек черле боттанмайн турган. Ону дыңнааш, канчап анаа олурар боор, дораан-на ажылдап кириптим. Онлайн кичээлдерни студентилерге, бичии чаштарга, улуг улуска таарыштыр тургускаш, өөредип эгеледим. Суббота санында Төлээ черинге чыглып, кичээлдеп тур бис. Студентилерге, бичии чаштарга кичээлдер халас, а улуг улуска төлевирлиг. Амдыызында хөй эвес кижилер өөренип тур» — деп, Меңнеш Мөңгеевна ажылын таныштырды.
Башкының чугаазы-биле алырга, чаңгыс кичээлдер-биле кызыгаарланмайн турар, телеграм-каналда "Тыва дылды өөрениили!" деп канал база ажыдып алган болду. Ында тыва дылдың дүрүмнерин кысказы- биле тайылбырлап, тыва тоолдарны, тоолчургу чугааларны, тывызыктарны, үлегер домактарны болгаш өске-даа солун материалдарны салып турар. Күзелдиг улус бо каналче кирип ап болур (айтыг: https://t.me/tuvadul).
Бо кичээлдер тыва дылга өөренир болгаш дылын экижидер, тыва чоннуң философиязын, ёзу-чаңчылдарын болгаш уран чүүлүн ханы билип алырынга, чаңгыс үзел-бодалдыг кижилер база чаа эш-өөр-биле таарымчалыг байдалга ужуражыр арганы берип турар.
«Каналдан аңгыда, "Тыва дыл кичээлдери" деп чат база бар. Ында хүннүң-не болуп эрткен кичээлдерниң өөренген дүрүмнерин болгаш онаалгаларын салып турар. Өөренир күзелдиг улусту чалап тур бис!» — деп, башкы чаңгыс чер чурттугларын кичээлдеринче чалап турар.
Онлайн кичээлдерден аңгыда, коворкинг-төпке ужуражылгаларны база эрттирип эгелээн дээрзин башкы дыңнатты: «Москвага кол-ла чүве, мен бодаарымга, тывалап чугаалажыры. Ынчангаш өөреникчилерим-биле үргүлчү ужуражып, тывалап чугаалажыр-дыр бис. Москва хоорайда кижилерге ужуражылгалар эрттирер тускай коворкинг-төптерни тургускаш, таарыштыр дерип каан боор-дур. Ында олурар чымчак сандайлар, диваннар, столдарны салып каан. Кандыг-даа улус аңаа келгеш, ажылдап болур. Аңаа баргаш, хүнзедир онлайн, офлайн кичээлдерни хостуг эрттирип алыр-дыр мен».
Тыва дылды өөренип турар студентилериниң аразында дыка солун кижилер бар дээрзин Меңнеш Мөңгеевна чугаалады: «Чүгле дылын уттур деп барган тывалар эвес, өске омак-сөөк улус база бар. Олар мени боттары тып чедип келген. Тыва дылды дыка кызып өөренип турлар. Тыва дыка чараш оран чорду деп магадап, аңаа чурттаксап чоруурун дыңнааш, кайгап-даа орар мен. Тыва дугайында номнарны «Озондан» чагыдып алгаш, номчуп турарын дыңнааш, шуут магадап турдум».
Чер-чуртундан ыракта өөренип, чурттап чоруур москважыларга изиг күзели-биле тыва дылын өөредип, нептередип чоруур башкыны мергежилинге болгаш Төрээн чуртунга бердинген ёзулуг патриот деп болур. Башкының эгелеп алган ажыл-херээ чедиишкиннерни болгаш эки үре-түңнелдерни эккээр дээрзинге чигзиниг чок.
/ Алдынай СОЯН.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12