Ынчан та кымдан ыйнаан, бир Ак-лама деп аттыг кижи-биле ужуражыр дээн-дир деп чүве дыңнааш, Дээди Хуралдың хуралдаар залынче кире бердим. Залда депутаттар-ла хөй, анаа мен ышкаш улус база-ла бар. Улус аразындан улуг болгаш сөөккүр орус эр туруп келди. Демги Ак-лама деп кижизи ол-дур деп сымыранчып турлар. Тывалап чугаалаар кижи-дир деп бодап турумда, ол орус дыл кырында чугаазын эгеледи. Ол ак хөйлеңниг болгаш мойнунда эрегелиг болду. Ийи холун мурнунга тейлей туткаш: «Ом Рам! Тайбың болгаш кадыкшылды күзедим!» – дээш, бодунуң бот-намдарын чугаалай берди.
Адын Виктор Фёдорович Востоков дээр, боду Тывага Улуг-Хемниң Торгалыгга төрүттүнген кижи-дир. Ынчан Тыва ССРЭ-ге безин кирбейн турган. Ада-иези бичии турда-ла чок апаарга, боду чааскаан ыяш-даш аразынга чурттап чорда, моолдар тып алгаш, хүрээже апарган. Өскүс улус чүвеге кончуг шыдамык дээрзин билир болгаш, Востоковту хуурак кылдыр өөредип эгелээн. Кончуг берге шылгалданы ол шуптузун шыдап эртерге, ону Тибетче чорудупкан. Востоков Моол, Тибет, Индия, Лаос ол ынчаар 20 ажыг чыл болган. Ол үеде бодунга кандыг-даа документ чок: паспорт-даа, күш-ажыл дептери-даа, кандыг-бир черге киир бижидилге-даа чок чурттап чораан. Востоков ССРЭ-же чанып келгеш, кежээки школаны доозуп, шериг албан-хүлээлгезин эрттирген соонда, чуртунга бодунуң эртемин чөптүг ажыглап ажылдаар дээш, эмчи училищезин болгаш фармация училищезин доозуп алган. М.В. Ломоносов аттыг күрүне университединиң психология факультединге база өөренип алгаш, Москваның ийи дугаар поликлиниказынга үнүштен эмнер кылыр экспедицияны удурту берген.
Востоковту европейжи кижи боорга, Ак-лама кылдыр адай берген. Ак-ламаның чугаазында солун чүүлдер-ле хөй болду. «Амгы үеде апте- ка деп чүвелерниң хөйүн көрбес бе, бир-ийи бажың болгаш-ла – бир аптека. Ол аптекаларда эмнерниң көвейи – чүгле кижи караа шокараңнаар. Фармацевтер кижиден хөй орулга алыр дээш, кандыг-даа херек чок чүвелерни, кончуг улуг өртек-биле силерге сыгаптар. Силерге аптеканың херээ чок, силерге эм оъттар, янзы-бүрү тариналар, төвүт гимнастика – цигун херек!» – диди. Шак ол чугаа мени дүвүредипкен. Мен спорт мастеринге арай четпес, альпинизм талазы-биле мастерге кандидат кижи болгай мен. Шынап-ла, бис хүрешке черле боттарывыс шимченгир, аваангыр болгаш ындыг — мастер атты чоп чедип ап болбас деп бис. Ак-ламаның чугаалап турары-ла шын, аптекаларже кире бээрге, чүгле кижи караа чок деп болур, янзы-бүрү эмнер делгеттинген. Хамык бар-чок пенсия акшаны ынаар чарып турарывыс база шын. Ак-лама Виктор Востоков оон-даа хөй солун чүүлдерни чугаалады.
Ийи дугаарында Востоков-биле коммунистерниң кызыл-булуңунга ужурашкан мен. Улус хөй келген. Индияга, Непалга, Тибетке, Бирмага канчап лама ат чедип алганын кысказы-биле тайылбырлады. Улаштыр кылган чугаазын Ак-ламаның өмүнээзинден киирдим.
«Силерниң цивилизацияңар төвүт цивилизация-биле кончуг дөмей-дир, мен ону эскердим. Ол чүл дээрге силерниң азырап турар сарлыктарыңар, коданчы ыттарыңар, ыр-шооруңар, каргырааңар, эт-севиңер төвүттерге дөмей-дир. Бир шагда кезек төвүттер маңаа көжүп келген эвес ирги бе деп бодал-даа меңээ кирип кээр. Безин чадаарда, далганны дрожжилээш, хөөдүп алгаш, хлеб кылып чивейн, далганның кырынга саржаг каап алгаш, сүттүг шайның кырынга салаазы-биле былгап чиир болгай. Аякта чемни чип алгаш, аяктың иштин чылгап кааптар ийик силер, ол дээрге кижиниң боостаазынга эки, чугааңар эки, өткүт, тода дыңналыр болур. Аяк-сава база арыг боор-дур-ла. Тываны ийи дугаар Төвүт кылдыр санаар кижи мен. Ламалар янзы-бүрү оът-сигенден, ыяш-даштан, аң-меңден, ажыктыг казымалдардан эм оъттар кылып турар улус бис. Силерниң билириңер артыш-шаанак, хола-хараган, хая чугу, янзы-бүрү дазылдар дээш, чүнүң-биле-даа эмни кылып турар мен. Ындыг эм оъттар Тывада эңдерик, ол дугайында номнарда база бижээн мен. Амгы үеде 50 хире ном бижээн кижи мен, ынчангаш Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү мен. Төвүт лама кижи дээрге бурганның кижизи-дир, ол кижилерге ооң нациязы, расазы, бай-ядыызындан хамаарылга чокка дуза кадар ужурлуг.
Силерниң чонуңар сөөлгү чылдарда арагалаар апарган-дыр. Рынокка бичии тыва уругларга таварыштым, шуптузу эзирик. «Чүге арага ижип турар силер?» деп айтырдым. Бирээзи тургаш, шала турамык мынчаар харыылай-дыр: «Биске арагадан садып бер че, оон харыылап бээр бис» – диди. Ол арагадан адырлырда, эмчиниң херээ чок, силерде амгы үеде ламалар бар-дыр. Арагадан ойталап, «кенин» беш кезектиг сагыл алыр, ол ламаларга даңгыракты албан бээр. Амгы үеде арагага удур туржур чаңгыс арга — чүгле шажында, боттарыңарның күзел-сорууңарда болдур эвеспе.
Мен улустуң аржаан кирип турарын база өөренип көрдүм, улус кончуг күштүг радоннуг аржаанче кирип турар-дыр. Радоннуг аржаан чүгле күштүг херелдениишкин-биле кижилерни эмнеп турар болгай. Силерниң улузуңар радон хереглевейн тура-ла, ындыг аржаанче хөй кирер-дир, чамдыктары дөрт-беш-даа катап. Ынчангаш радондан хөй рак тыптыр, эр-даа, херээжен-даа улустуң ыжык тыптыр чүвези оозунда. Мен бо бистиң алдарлыг хамывыс Монгуш Кенин-Лопсаңдан айтырдым. Кижиң мынча дидир: «Шаанда улус көңгүс аржаан барбас турган, чүгле ийи-чаңгыс хол-буду баксыраанда, баар турган чүве».
Бир-ле кежээ өөм ишти Рада Дамаевна бажыңга Виктор Востоковту эдертип эккелди. Шайлаан соонда, залче эрте бергеш, дыка үр хөөрешкен бис. Бир поход үезинде тамыже аңдарлып бар чыткан кижи дугайында сактып келгеш, сонуургап айтырдым. Кижиң ужуп бар чыда, бүгү чүвени кончуг оожум кинода дег көрүп четтигипкеш, дириг артып калган. Канчап ындыг болганын айтырдым. Ол дугайында Востоков мынчаар тайылбырлай-дыр: «Ужуп чыткан кижиң ол үезинде муңгаранчыг хөй энергияны чараан-дыр, аңаа бүгү чүве улгаттырар шил дег көзүлген, ынчангаш кижиң дириг артканы ол-дур».
Килиманджароже үнүп турган чуруумну аңаа тудустум. Хаваанда фонарьлар чырып чоруур улуста дыка хөй былчактар тыптып келген болду. Востоков ону көргеш: «Аа, бо «азаларның» хөйүн але!» – деп чугаалай-дыр. Мен-даа кайгап, мында кандыг азалар турар боор, лама-хам улузуң чұнү-даа чугаалаар чүве-дир аа деп бодап. Элээн үе эрте бээрге, компьютерден көрүп тургаш, шак ындыг чурукту көрүп кааптым. Ындыг болуушкун Килиманджарога болур чүве ышкажыл, ынчан чүгле фонарь дузазы-биле көрүп болур, ол дээрге плазмоиттер ышкажыл, амыдыралдың бир хевири-дир. Ак-ламаның оларны «азалар» деп турганы кончуг шын болду.
Оон мен 1930 чылда бир Камбы-лама кижини боолап каарга, дириг болган ужурун сонуургап айтырдым.
– Ынчанмайн канчаар! Ол Камбы-лама кончуг күштүг мантра номчаан-дыр. Адыпкан огу безин кыдыында өске черже кире бээр, кижи биле боо аразында камгалал турупкан ышкаш апаарга, ок кайтыга бээр-дир — деп, Востоков тайылбырлай-дыр. –Ол хамаанчок шаанда чаъс чаап турда, чамдык улуска дамды безин дегбээн боорун дыңнаан сен бе? Ол-дур, ындыг улус ам чок. Ону чедип алырда, хөй чылдарда куй иштинге чааскаан ном номчуур. Гималай дагларында куйлар кайгамчык хөй. Кижи чааскаан ном номчуурга, кижиниң угаан-медерелинге чаа бодалдары, эң ыраккы булуңнардан чаштынып чыдар энергиязы, чырык угланыышкынныг чүүлдер кирип кээри ол ышкажыл. Мен чүү-даа болза, үш чыл иштинде аңаа олурдум. Тос чыл иштинде олурган лама кижини көрдүм, куй иштинде ындыг улуска бичии сугну кудуп бээр, адыжынга арбайны база уруп бээр турган-дыр. Куй иштинде кижиге кым-даа, чүү-даа шаптыктавас болгаш ындыг.
Ийи чыл эрте бергенде, Ак-ламага катап ужураштым. Чазак Даргазынга кирип, төвүт медицинаны болгаш «Алдын ирбиш» цигун школазын Тывага эгелээриниң дугайында айтырыг тургузуп чораанын чугаалады. Өөренип көөр дугайында харыы алган болду.
Ооң соонда Ак-лама дугайында номнардан «Славян-тибет медицина» деп улус аразының экологтуң академиязының президентизи, индо-тибет медицинаның болгаш психотерапияның профессору, биокосметолог, «Алдын ирбиш» цигуннуң мастери, фитотерапевт, нарколог, биоэнерготерапевт болгаш Россияның чогаалчызы деп билип алдым. Оой, дадайым! Ам кайгап тур мен, болза-даа кончуг кижи-биле чугаалажып турган кижи-дир мен! Ынчан 2014 чыл турган боор ол.
Оон бээр элээн үе эрте берген. Ол чоруй барганда, 2017 чылдың алды айда, Кызылга Улусчу эмнээшкин төвү ажыттынган. Ол төптү Кадык камгалал яамызы 4 кижи ажылдаар кылдыр ажыткан: төвүт эмнээшкин талазы-биле, астрология, улусту комплекстиг эмнээр талазы-биле, гомеопатия. Ынчан-на Виктор Востоков кадык камгалал сайыдынга барган турган болза, төвүт медицина төвү ынчан-на ажыттынып кээп болур турган хире. Ол үеде сарыг шажын улуг чедиишкиннерни чедип алган турза-даа, ХIV Далай-ламаның 1992 чылда хүрээ тудар силер дээн черин чүгле 2014 чылда эгелээн болгай. 2023 чылда тудуг дооступ, «Тубтен Шедруб Линг» хүрээзин «Күжүгет Шойгу аттыг культура фондузу» коммерция чок ниитилел кылган бооп турар. Ынчан хүрээниң девискээринге 2025 чылда улам калбартыр Чөөн чүк улузунуң эмнээшкин төвүн кылыр баштайгы дашты салган турган. Улуг-Хемниң Торгалыгга төрүттүнген Ак-лама Виктор Востоков шак ынчаар төрээн Тывазынга эки бир чүүлдү эгелеп каар турган-дыр. Ом мани падме хум!
/ Маадыр-оол ХОВАЛЫГ,
Тываның улустуң чогаалчызы.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn