Сибирьниң, эң ылаңгыя Чөөн Сибирьниң девискээринде адыглар арга-арыгдан үнүп, чурттакчылыг черлерже кирери 2026 чылда көвүдээн. Ооң чылдагааны адыгның кол чеми пөш тооруу биле кат-чимистиң дүжүдү бо чылын дыка эвээш болганы. Сөөлгү чылдарда Сибирьниң, эң ылаңгыя Чөөн Сибирьниң девискээринде тайгаларның өрттенгени, кижилерниң тоорукту болгаш катты хөй чыып турары база аңаа салдарлыг болган.
Бир эвес Тываны алыр болза, адыгларның чурттакчылыг черлерже үнери ында-хаая эвес. Кызыл хоорайның девискээринче безин кирген таварылгалар бар. Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның даалгазы-биле 500 ажыг аңчыларлыг 89 бригаданы тургускан. Ол бригадалар аңныыр инспекторларының болгаш арга-дуржулгалыг аңчыларның удуртулгазы-биле хайгааралды дүн-хүн чок чорудуп, адыглар кижилерге айыылдыг апарган таварылгаларда оларны чок кылып турар.
Тожу кожуунда Доора-Хем суурдан 160 км ырак черге чурттап турган эрги орус чүдүлгелиг 3 кижини вертолётка Кызылда эккелген.
Сентябрь айның ортаа үезинде Улуг-Хемниң оң талакы эриинге оолдарлыг адыг көзүлген. Ол адыгны боолап чок кылыр ужурга таварышкан, оолдары Улуг-Хемни эштип кешкеш, солагай талакы эрикте дачаларның девискээринге көстүп кээрге, оларны хемниң ортузунда ортулуктарже хоюзуп чоруткан.
Кызылдың дыштанылга парыгынче эштип кешкен адыгны база боолап чок кылган. Октябрь 9-та “Тайга” станциязында дыштанылга бажыңын мажаалай бузуп каапкан болган. Ниитизи-биле байдал элээн нарын.
Октябрь айның ортаа үезинде чүгле бир неделя дургузунда Улуг-Хем, Сүт-Хөл, Кызыл, Бии-Хем, Тес-Хем, Чөөн-Хемчик, Тере-Хөл кожууннарның, Кызыл хоорайның безин девискээринге адыглар көзүлген дугайында 30 ажыг дыңнадыглар аңныыр ажыл-агый болгаш иштики херектер албан черлеринге келген. Ол дыңнадыгларның аразындан сес таварылга ылап-ла бадыткаттынган, сес улуг адыгны чок кылган.
Боолап чок кылган адыгларның эъдин чемге ажыглавазын республиканың ветеринария албаны шыңгыызы-биле сагындырып турар. Чүге дээрге чок кылдынган адыгларның эът-ханында трихинеллёз аарыгның хензиг курттары тывылган. Трихинеллёзтан адыглар, черлик хаваннар, морзуктар дээш өске-даа черлик амытаннар аарып болур. Трихинеллёзтан аарыг адыгның азы черлик хаванның эъдин чигген кижиниң ишти-хырнынга трихинеллёзтуң хензиг-хензиг чуургалары курттар кылдыр чазылгаш, бүгү мага-ботка хан-дамыр дамчыштыр тарап эгелээр. Бо аарыгдан өлүмнүг таварылгалар хөй удаа демдеглеттинген.
Адыгның, черлик хаванның эъдин соокка доңурарга-даа, дузаарга-даа трихинеллёзтуң хензиг-хензиг курттары өлбес, чемге ажыглаан эът-биле кады кижиже шилчий бээр. Ынчангаш аңчылар олчазы апарган адыг дээш өске-даа черлик амытаннарның эъдин лабораторияга шинчиледип алыры чугула.
Адыгларның чурттакчылыг черлерге кирип кээп турар апарганы-биле холбаштыр школаларда кичээлдерниң үезин 30 минутка чедир кызырган, немелде кичээлдерни эрттирбестээн. Өөреникчилерни бажыңнар биле школалар аразынга улуг кижилер үдеп чоруур чурумну тургускан. Адыгга таваржы бергеш, боттарын канчаар алдынарының тайылбырын аңныыр инспекторлары, арга-дуржулгалыг аңчылар чурттакчы чоннуң аразында чорудуп турар. Чижээлээрге, Каа-Хемниң школаларынга, библиотекаларга тайылбыр ажылын чоруткан. Арга-арыглыг черлер чоогунда суурларга комендант чурумун киирген – чугула чорук-херек чокта орай үеде ыңай-бээр чорууру хоруглуг.
Адыгга таваржы бергенде кижи канчаар алдынар ужурлугул:
1. Алгырбас, хол-будун карбаңнатпас, дезип маңнавас, чаңгыс черге шимчевейн туруптар, холунга тудуп алган чүүлүн бажының кырынга оожум бедидир тудар (черлик амытаннар, азырал ыттар безин бодундан улуг, бедик чүүлче белен халдавас).
2. Адыгның ийи бутка туруп келгени – кижиже халдаар дээни ол эвес, а хайгаарап көрүп турары ол.
3. Адыг кижиже чоокшулап эгелээр болза – деспес. Дезер болза – адыг кижиге дораан-на чеде халый бээр. Чоокшулап кел чоруур адыгның арнынче дорт көрбейн, адыг-биле чугаалашкан ышкаш таваар болгаш ыыткыр чугааланыр.
4. Бир эвес адыг халдай бээр болза – дезип маңнавас, алгырып-кышкырбас, арынны дуй туттунгаш, мага-ботту дүрүштүр дыгдынып чыдыпкаш, кыймыш-даа кылынмас, өлүг чүве дег чыдар. Адыг ырап чоруй баргыжеге ынчаар чыдар.
5. Бир эвес адыгны дыка ырактан көрүп каан болза, дааш-шимээн үндүрүп, ыяштар соктаар, тудуп чораан чүүлдерни кыңгырадыр, кортпаан аян-биле ыыткыр чугааланыр.
Орустар, нанайлар, буряттар, тывалар дээш хөй чоннар адыгга чалбарып, ону тайганың ээзи, харын-даа мырыңай төрел аймааның камгалакчызы деп шаг-төөгүден санап чоруурлар. Адыгның девискээринче кирбес, ооң аъш-чеми болур тоорук, кат аймаан өйлеп чыып чорааны, адыгның аажы-чаңын били- ри – оларның адыгдан камгалалы болу берген. Ол камгалалды амгы үениң кижилери камнавас, сагывас апарганы база аштаар чорукка адыгларны таварыштырып, кижилерниң чурттап турар девискээринче киреринче албадай берген.
Адыгга таваржы берзиңерзе, 8-923-543-3133 дугаарлыг телефонче долгаарын чогуур албан черлери сагындырып турар.
Ш. ЛОПСАН.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn