Тываларның кол ижи мал ажыл-агыйы чораан. Аңаа немей тараа тарып, янзы-бүрү үнүштер, чимистер быжа бээрге, оларны чыып ап, чемге болгаш өске-даа чүүлдерге ажыглап чорааннар. Аңнаашкын биле балыктаашкын база оларның ажыл-агыйынче кирип турган дээрзин «Тываның төөгүзү» номнуң авторлары айтып турар.
Чай адакталып олурар болгай. Сиген ажылы кидин түлүк эгелээлек. Ооң соон дарый тараа ажаалдазы эгелээр. Амгы үеде, Тывавыста тараа көвей тарыттынмайн турар-даа болза, ооң дугайында чамдык үлегер домактарның утказын сайгарарын оралдаштывыс.
Тывалар чер ажылын үргүлчү кылып чораан-даа болза мал эдерер көшкүн амыдыралга ук иш кол болуп шыдавас турган. Ындыг-даа болза чер ажыл-агыйы көшкүн амыдыралдыг тываларның турум болуп, хевирлеттинеринге дуза болган дээрзин ол-ла үстүнде номнуң авторлары медеглээн. Чээрбиги чүс чылдыӊ бирги чартыында Тывага араттар МЧАЭ-лерни (мал, чер ажылының эштежилгези) тургузуп ап турганнар. Колхоз, совхозтаашкын үезинде чер ажыл-агыйы аажок улуг сайзыралды алган, аңаа кол рольду тараа культуралары ойнап турган.
Тыва чоннуң тарааны тарып чип чораанының база бир бадыткалы – улустуң аас чогаалы. Чижээ: «Өскүс-оол болгаш алдын кастар» деп тоол, ырлар, кожамыктар, алгыш-йөрээлдерниң одуруглары, үлегер домактарны адап болур.
Тараа ажылының, черле ынчан тываларның амыдыралының дугайында мындыг кожамык бар:
… Өрге, күске тудуп алгаш,
Тараа дилээр – кээргенчиг.
Бо Ары, Өвүр чонунуң чаңчылчаан турган ажыл-ижиниң аразында садыглажыышкыны, орнажылгазының дугайында төөгүвүстү бадыткаан чижектерниң бирээзи-дир.
Тараа дугайында үлегер домактар кол кезиинде ону алгап-мактаан, чоргаарланган хөөннү илередип чоруур:
1) Тараалыг кижи тодуг,
Адалыг кижи чоргаар.
Тывалар, өске-даа чоннарда ышкаш, өг-бүлениң ээзи– эр кижини аажок хүндүлээр чорааннар. Бичии уруглар ачазын чүгле хүндүлээрден аңгыда, аңаа чоргаарланыр дээрзи чугаажок. Ада кижиниң ролюн көргүскен үлегер домактар: «Ада турда, чон таныыр, аът турда, чер көөр», «Ада сөзүн ажырып болбас, ие сөзүн ижип болбас». Үстүнде үлегер домак ада кижи биле тарааны деңнеп, оларның ролюн синтаксистиг параллелизм дузазы-биле чедиишкинниг көргүскен.
2) Тараадан халбактанган – тодуг,
Малдан халбактанган – каас.
Тыва чон тарааның чүгле чемижин ажаап ап, чемге ажыглап чораан. А ооң саваңын, орус чон ышкаш дээвиир шып, идик кылып дээн ышкаш, өске ажыл-агыйга ажыглавайн чораан болганындан үстүнде үлегер домакта, «тараадан халбактанырга» чүгле «тодуг» деп сөс-биле кызыгаарлаттынган. «Тодуг» деп сөс, чүгле хырны тодуг эвес, а ниитизи-биле амыдыралда четчип турар деп утканы илередип турар. Тываларның кол ажыл-агыйы – мал ажылы дээрзин үстүнде демдегледивис. Ооң эъдин чип, сүдүн ижеринден аңгыда, кежинден, дүгүнден кылыглар-биле идик-хепти, өг-оранны кылып ап чораан. Ынчангаш «малдан халбактанырга», чүгле «тодуг» эвес, а «каас» болур деп угаадыгны үлегер домактың ийиги одуруу чедирип турар.
3) Тараалыгда тодуг,
Дагаалыгда сергек.
Үстүнде үлегер домактың бирги одуруу ол-ла тодуг деп утканы илередип чоруур. Ийиги одуруунда дагаа деп куш даң бажында алгырар болганда, азыраан ээлерин оттур алгырып кааптар. Эртен эрте одунгаш турган кижи сергек болур, хөйнү кылып алыр дижир. Ону «Эртежи кижи эзерлиг аътка таваржыр» деп чечен сөс-биле илередир. Дагаа деп кушту тывалар шаанда азыравайн чораан. Ынчангаш бо үлегер домакты тывалар орус чон-биле кады чурттай берген үеде тывылган деп санап болур.
Тарааны көргүскен үлегер домактарны көрүп тура, дараазында үлегер домакты сайгарып көөлүңер:
4) Довурактан тодар,
Малгаштан байыыр.
Ук үлегер домакты Ч.Ч. Куулар, А.К. Калзан «…чон амыдыралдың бойдус-биле тудужун айтып, оон кижиге херектиг чүвелерни ажыл-иш-биле чаалап алыр дугайын үлегер домактарынга бадыткап чораан» деп демдеглээн. «Довурактан тодар» дээрге, черниң довураандан үнген үнүштерни казып, чыып, ажаап, аъш-чемге ажыглааш, тодары деп билдинип кээр. Оларның аймаанга тараа база кирер.
Дараазында үлегер домактар кичээндириглиг уткалыглар:
5) Сөстер аас дамчыыр болза – көвүдээр,
Арбай тараа холдар дамчыыр болза – эвээжээр.
Бо үлегер домак ханы уткалыг деп билип турар бис. «Сөстер аас дамчыыр болза – көвүдээр» дээн бирги одуругну ап көөрге, ийи удурланышкак уткалыг көстүп чыдар. Бирээде, тыва чон аажок чечен-мерген, сөскүр. Өгбелеривис аас чогаалын салгалдан салгалче дамчыдып, ол дамчыдарда, улам-на хевирлеп, чазап чорааш, эки шинчилиг биске чедирип келген. Ийиде, көвей сөстүг кижини буруу шапкан, үндезин чок чугааны хораан үлегер домактар бар «Сөс сүрерге, шош үнер, сөөк согарга, чилиг үнер», «Ийи ыт аразынче сөөк кагба, ийи кижи аразынче сөс сөглеве» дээн чергелиг үлегерлер кайы көвей. Ийиги одуругда кандыг-бир тараа синтаксистиг параллелизм тургузар дээш чогааткан хирелиг.
6) Даш чок черге тараа тарыыр,
Дазыл чок черден ай казар.
Тарааның дүжүдү тараан черинден, суггарылгазындан дорт хамааржыр. Сайырам, даштыг черлерге тараа үнмес болганындан «даш чок черге тараа тарыыр» деп одуруг чогааттынган. Ай деп үнүштү тывалар шагдан тура казып алгаш, чем кылдыр ажыглап чорааннар. Хөй чылдар дургузунда көрүп келген эскериглерден, ук кичээндириглиг үлегер домак тывылган.
Ол-ла күш-ажыл темазынга дараазында үлегер домак хамааржыр:
7) Паш тиккенде – от салыр,
Бала көдүргенде – тараа соктаар.
Мында тыва чоннуң тарааны белеткеп чиир аргазының бичии кезии көстүп келир. Тарааны тарыыр, ажаар, белеткеп чиир чепсек-херексел аймаандан херексел ады кирген чаңгыс үлегер домак бо болуп турар.
8) Тараа багай-даа болза – кыш ажар,
Дагаа чок-даа болза – даң адар.
Ук үлегер домак сөөлгү үеде чогааттынган дээрзи «дагаа» деп сөстү ажыглаанындан база-ла билдингир. Ол үеде тыва чоннуң чем белеткээр аргазы делгемчип, үндезин аъш-чемден аңгыда, өске-даа аъш-чемни ажыглай берген болганындан ук үлегер домактың бирги одуруу чогааттынган хирелиг.
Үстүнде киирген үлегер домактарны сайгарып көрүп тура, мындыг түңнелге келдивис:
1) Алгап-мактап, аңаа чоргаарланган сеткилин илередип турар үлегер домактарның дузазы-биле тараа тыва чоннуң база бир хүндүлүг чеми деп чүүл көстүп турар.
2) Тарааны тарып өстүреринге улуг күш хереглеттинер болганда, ону чуруп көргүскен үлегер домактарда күш-ажыл темазын колдады чырыткан.
3) Тыва чоннуң чер ажыл-агыйын чырыдарынга үстүнде үлегер домактар салдарлыг болуп турар.
4) Тыва чоннуң тараа дугайында үлегер домактары ниитилелдиӊ экономиказын көдүреринче кыйгырып турар.
Аңчы ХОМУШКУ, Национал школа хөгжүдер институттуң тыва филология лабораториязының улуг методизи.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №32 2025 чылдың август 21