| Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганга уткуштур |
Делегей чергелиг IV буддийжи шуулган үезинде Тываның 5 чылы аттыг стадионга көргүзер театржыткан шоунуң белеткел ажылдарының дугайында Кызылдың креативтиг индустрия школазының эргелекчизи Сайдана Хертектиң тайылбыры. “Делегей чергелиг IV буддийжи шуулганның театржыткан улуг шоузунга белеткел ажылын ийи чыл бурунгаар чорудуп эгелээн бис. Ооң кол утказы – Тываның ёзу-чаңчылдарын, уран чүүлүн, культуразын республиканың аалчыларынга таныштырары. Оон аңгыда Тываның бо хүнге чедир ниити чурттап эрткен төөгүзүнүң дугайында, чер-чуртувустуң, хемивистиң канчаар тыптып келгенин, кайгамчыктыг исти арттырган цивилизацияның болгаш Тывага буддизмниң тыптып келген төөгүзүн көрүкчүге чалгааранчыг эвес кылдыр шоу-көргүзүгге бараалгадыры.
Шуулган үезинде чонга көргүзер театржыткан көргүзүг дугайында эгелекчи санал Күжүгет Шойгу аттыг культура фондузунга хамааржыр. Улуг деткимчени ук фонд көргүзүп турарын демдеглээри чугула. Ол ышкаш Тыва Республиканың Чазааның, ТР-ниң Культура яамызының деткимчези дыка улуг болуп турар.
Кажан, театржыткан шоунуң концепциязын, сценарийин 2025 чылдың июнь, июль айларда-ла бадылапкан соонда, 19 эпизодтан тургустунган бир шак чартык, барык ийи шак үргүлчүлелдиг театржыткан көргүзүгнү чаңгыс аай үзүктел чок көргүзер кылдыр тургускан. 19 эпизодтуң 2-зин улуг экранга көргүзер, артканын стадионга артистерниң киржилгези-биле пластика, хөөмей-сыгыт, ыр-шоорну киирип тургаш, чонга бараалгадыр.
Төөгү документилеринде айтып турары-биле алырга, Тывага буддизмниң тывылганы үш чадалыг болуп турар. Ону уран-чечен төлевилелге көргүзери дээрге, херек кырында, дыка нарын. Тываның уран чүүлүн, культуразын, ёзу-чаңчылдарын киириштирип тургаш көргүзер театржыткан шоу дээрге тоол көргүзери эвес болгай. Ылаңгыя техниктиг талазындан алгаш көөрге, кончуг берге төлевилел-дир. Мында подиумнарлыг чаа сценаны чыып үндүрери, хат, чаъска-даа үрелбес 30х5 метр хемчээлдиг чыыптар улуг экранга видеону көргүзери, стадионга таарыштыр кылган күштүг хөгжүм үделгези, шынарлыг чырык каасталгазы чугула черни ээлеп турар. Бо бүгү чагыдып каан чаа аппаратура удавас маңаа чедип кээрге, ону 5 муң ажыг көрүкчү кирер стадионга тургузар ажыл эгелээр.
Бо шоуга 600 ажыг кижи (профессионал артистер болгаш республиканың кожууннарындан чогаадыкчы коллективтер) киржир. Муң ажыг костюмнарның чартыын Якутск хоорайга белеткээн, чартыын – шоунуң кол маадырларының кедер костюмнарын бистиң мастерлеривис даарап турар. Культура албан черлериниң дааранылга цехтеринде, мастерскаяларында театржыткан көргүзүгге херек костюмнар даараар, реквизиттер кылыр ажылдар колдуу дооступ турар.
Бо бүгү ажылда хаара туттунган чогаадыкчы бөлүк, оларның аразында өске черлерден чалаттырган специалистер, дыка улуг сонуургал-биле бедик хей-аът көдүрлүүшкүннүг ажылдап турар. Шоунуң кол режиссёру Сюзанна Ооржак (Мордовияның күрүне университединиң актёр уран аргазының кафедразының эргелекчизи) видеоконференция таварыштыр ажылдап турар. Костюмнар болгаш сценография талазы-биле шоунуң кол чурукчузу Михаил Егоров (Саха-театр). Ооң-биле кады Сардана Федотова (Саха-театр), В. Көк-оол аттыг национал театрдан Кулчана Шоюн, Маңнай Хомушку, Айдың Монгуш болгаш өскелер-даа ажылдап турар. Хореография талазы-биле бөлүктү Тываның улустуң артизи Аян Мандан-Хорлуу удуртуп турар. Аңаа дуза кадары-биле Москвадан, Красноярскыдан, Калмыкиядан сураглыг балетмейстерлер четкилеп келген ажылдап турар. Ол ышкаш республиканың культура шугумунда ажылдап турар аныяк специалистер шупту хаара туттунган.
Театржыткан шоунуң репетициялары чер-черлерде эгелей берген. Бо көргүзүгнүң кол черин пластика ээлеп турар. Чүге дээрге стадион девискээринге шөйдүнчек узун эпизодтар көргүзерге, көрүкчүге чалгааранчыг болу бээр. Ынчангаш пластика колдап турар. Шоунуң эпизод бүрүзүнүң хореографиязы бот-боттарынга дөмейлешпес, аңгы характерлиг, стильдиг. Ооң кадында эпизод бүрүзүнге артистерниң кедер костюмнары-даа, шимчээшкиннери-даа аңгы-аңгы болганда, киржикчилер бо талазы-биле шыңгыы белеткенир болза эки.
Республиканың бүгү булуңнарындан чыглып келген шоу киржикчилериниң аргыжылгазы, чурттаар чери болгаш аъш-чемин ТР-ниң Культура яамызы хандырып турар. ТР-ниң Одалга болгаш энергетика яамызы биле "Россети Сибирь Тываэнерго” АН, “Тываның 5 чылы” стадионнуң администрациязы 1000 кВт күштүг кабельди стадионче шөер болгаш чаа үениң кончуг күштүг чырык каасталгазының чагыларын тургузар ажылды демнежип кылып эгелээн.
Делегей чергелиг IV буддийжи ш
уулганга чедир кыска хуусаа арткан. Кылыр ажыл ам-даа хөй. Бо шоунуң белеткелинче хаара туттунган чогаадыкчы бөлүктүң кежигүннери шупту демниг ажылдап турар.
Театржыткан шоуну Тываның 5 чылы аттыг стадионга ийи удаа – август 17, 18-те көргүзер. Оон аңгыда шоудан дорт дамчыдылганы “ТываМедиаБөлүк” ПБ көргүзерин планнап турар” – деп, Сайдана Хертек дорт эфирге медеглээн.
/ Сорунза МОНГУШ.
Чурук: api.bashinform.ru
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn