Хемчик хемниң солагай эриин эжелей чурттаан Чес-Булуңнуң алдынчы Кара-Монгуштар деп ады төөгүде артып калган төрел аймак чурттап чораан. «Аът бажы дег алдын тыпкаш амыраан-на Кара-Монгуш» деп чон оларны ынчаар хүндүлеп адаар турган.
18 ажы-төлдүң адазы алдынчы Кара-Монгуш Эрелчин деп кижи чурттап чораан-дыр. Эрелчинниң оолдары Эзирикпей, Эрекей, Чыраа-Хелиң, Меңниг-Хелиң, Тевек-Кежеге дээш-ле баар.
Эрелчинниң ажы-төлүнүң эң улуу Эзирикпей деп кижи. Эзирикпей Чыртак-Хуна (Шылгаар) деп чаңгыс оолдуг кижи-дир. Ол оолдуң Серен-Натпит деп кыс уруундан бичии Минчинмаа 1938 чылдың 6 айның 1-де Чес-Булуңга төрүттүнген. Мээң кырган-ачам Тевек-Кежегеден авам Белекей Тевековна Пюрюна төрүттүнген. Ооң ажы-төлү бис — дуңмам Виктор Кууларович биле мен Виктория Кууларовна Пюрюналар. Ам кайывыс-даа хүндүлүг дыштанылгада бис.
Кырган-ачавыс Тевек-Кежеге тоолдаар, орустаар, моолдаар, төвүт болгаш кыдат дылдарны база билир кижи. Чадаанага Саян артындан орус эмчилер кээрге, оларга хелемечилеп азы очулдурукчулап чораан.
Даа кожууннуң Үгэр-Даа нояны болуру-биле чиңзелиг, одагалыг бөргүн, 4 кырлыг таңмазын алыры-биле Улаастай баарда, кырган-ачам Тевек-Кежеге баштап, орукту айтып чораан. Чорук чогаан Буян-Бадыргы ноян дужаалды апканда, кады чораан улузунга улуг өөрүшкү болган.
Минчинмаа Комбуй-ооловнага тоолдаар Тевек-Кежеге хамаарылгалыг кырган-ачазы боорга бижидим. Кырган-ачазының кады төрээннери Тибетке өөренген лама башкылар болуп улуг эртемни чедип алганнар. Меңниг-Хелиң, Чыраа-Хелиң база Тибетке өөренген. Эм оъттарны билир, кижилерниң хоочузун безин эмнеп турганнар.
Тоолдаар Тевек-Кежегениң тоолун 4-5 кежээ дыңнаар турган. Эртемден Зоя Самдан Тевек-Кежеге кырган-ачамның тоолдарының чыындызын чырыкче үндүрген. Ол тоол номунуң байырлалын Тываның эртем өргээзинге 2023 чылдың ноябрьда эрттирген. Ол байырлалга Тевек-Кежегениң уйнуктары баргаш, Зоя Байыровнага четтиргенин илереткеннер. З.Б. Самданны Минчинмаа Комбуй-ооловнаның бажыңынче чалап, алдынчы Кара-Монгуштарның төөгүзүн болур чогууру-биле чугаалап бээринге белен болуп турар. Ынчангаш балалбас исти арттырары артык эвес болур.
Минчинмааның ачазы Комбуй-оол уруу 2 харлыг турда, а авазы, 7 харлыг турда, чок апарган. Минчинмаа садыг техникумун дооскаш, Сүт-Хөлге садыгжылап тургаш, хакас оол Александр Саражаков-биле таныжып алган. Александр Иванович-биле өг-бүле тудуп, Чадаанага чурттай бергеннер. Үш уруглуг болганнар: улуг оглу Сергей Александр- ович – чолаачы, уруу Любовь Алексадровна – стоматолог эмчи, хеймер оглу Иван – шагдаа. Иван Александрович юридиктиг институт дооскаш, шагдаа черинге ажылдааш, 48 харлыында хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Минчинмаа Комбуй-ооловна 6 уйнуктуг, оларның ажы-төлү 4 четкен.
Минчинмаа Комбуй-ооловна кандыг-даа ажылды кылыр, дыка-ла кызымаккай кижи. Бензин кудар станцияга бензин кудуп база ажылдаан. Ол үеде чугле талон-биле куттунар турган. Улаштыр Назаровога автоэлектрикке өөренип алгаш, АТП-ге 7 чыл ажылдааш, оон 12 чыл аккумуляторщиктеп база ажылдаан. Ынчап ажылдап турда, АТП-даа дүшкен. Бир чыл эмчи сестразынга өөренип алгаш, массажистер курузун база доозуп алган. Чадаана эмнелгезинге 7 чыл массажистеп ажылдаан.
Минчинмаа Комбуй-ооловна назы-хары улгатса-даа дөргүл-төрелдериниң төөгүзүн эки билир, айтып берип чорууру өөрүнчүг. Ам-даа моон соңгаар улуг угаанныг болуп, төрелдеринге эң чоок болгаш, ажыктыг болурун күзедим.
/ Хүндүткел-биле Виктория ПЮРЮНА.
Чадаана хоорай.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5