Апрель 1-4 хүннеринде Кызылга Делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганынга уткуштур өөреникчилер аразынга «Чонар-даш-2026» мөөрейниң республика чергелиг чадазы болуп эрткен. Аңаа 9 кожуундан болгаш Кызыл хоорайдан ниитизи-биле 31 өөреникчи киришкен.
Мөөрейниң байырлыг ажыдыышкыны Тубтен Шедруб Линг хүрээзинге лама башкыларның арамайлаашкын ёзулалындан эгелээн. Аңаа Российжи буддизм университединиң эртем талазы-биле проректору Начын Кунуужап мөөрей киржикчилеринге чогаадыкчы чедиишкиннерни күзээш, өгбелерден дамчып келген чараш даш чонар уран чүүлүнге уругларның сонуургалын деткип, ону моон-даа соңгаар салгалдарга кадагалап арттырары чугула деп чугаалаан. ТР-ниң Өөредилге яамызының кижизидилге болгаш немелде өөредилге килдизиниң даргазы Айслана Канкова мөөрей киржикчилеринге чогаадыкчы чедиишкиннерни, сагыш-сеткилиниң эң-не чараш талазын дашка сиилбип көргүзүп, өгбелерден дамчып келген даш чонар уран чүүл таварыштыр сарыг шажынга хамаарышкан дүрзүлерниң чаражын көрүкчүлерге ажыдып, дидим ажылдарны сиилбип кылырын күзээн.
Мөөрей үш хонук уламчылаан. Сөөлгү хүнде, апрель 4-те, “Сылдысчыгаш” салым-чаяанныг уруглар төвүнге «Чонар‑даш‑2026» мөөрейниң программазы ёзугаар хөгжүмнүг чогаадыкчы ужуражылга эрткен. Аңаа сураглыг культура ажылдакчызы Борис Салчактың удуртулгазы-биле “Салчак” чогаадыкчы лабораторияның коллективи концерт оюн-тоглааны бараалгаткаш, тос кожуундан чыглып келген даш чонукчуларының хей-аъдын көдүрген.
Ол-ла хүн мөөрей киржикчилериниң ажылдарын үнелээри-биле РФ-те Тывадан сенатор Шолбан Күжүгетке баштаткан Тываның сураглыг даш чонукчулары, башкылардан аңгыда, культурология эртемнериниң доктору, профессор Айлана Күжүгет, Иркутскунуң «Байкалкварцсамоцветы» компаниязының төлээлери тиилекчилерни илередир белен эвес ажылды чоруткан түңнелинде, үш аңгы бөлүкке тиилекчилерни илереткен:
5-8 класстың өөреникчилериниң аразынга «Чаа эгелеп чоруурлар» категорияның Гран-при шаңналынга Чаа-Хөлден Чиңгис Байыр-оол (башкызы – Анатолий Даш);
5-8 класстың өөреникчилериниң аразынга “Дең аргалыг” категорияның Гран-при шаңналынга Кызылдың 10 дугаар школазындан Айжан Олан (башкызы – Белек Күжүгет);
9-11 класстың өөреникчилериниң аразынга “Мастерлер” категорияның Гран-при шаңналынга Р.Д. Кенденбиль аттыг уругларның уран чүүл школазының сургуулу Ай-Хаан Хуваа (башкызы – Белек Күжүгет) төлептиг болган.
Үстүнде үш категория аайы-биле 1-ги, 2-ги, 3-кү черлерни ээлээн болгаш 13 аңгы номинация аайы-биле тускай шаңналдардан аңгыда, РФ-те Тываның сенаторунуң өөрүп четтириишкин бижиктерин ооң холундан мөөрей киржикчилери, башкылары тус-тузунда алганнар. Оон аңгыда мөөрейниң деткикчилериниң бирээзи, Тываның культура ажылдакчыларының профэвилелиниң мурнундан дөрт өөреникчиге – Гран-при алган болгаш мөөрейниң эң-не бичии киржикчизинге “Чагытай” уругларның чайгы дыштанылга лагеринге ийиги сезонда дыштаныр халас путёвкаларны Галина Сюрюн тывыскан. Ол ышкаш Профэвилел мурнундан мөөрейниң үш категориязынга тиилээн өөреникчилерниң башкыларынга “ТР-де улусчу чаңчылдарны кадагалап арттырары болгаш ооң хөгжүлдези дээш” деп медальдарны тывыскан.
Тываның Камбы-лама эргелелиниң болгаш Российжи буддизм университединиң мурнундан, “Мегафон” харылзаа компаниязындан, “ДНС” садыг четкизинден дээш бо мөөрейниң өске-даа деткикчилери өзүп олурар даш чонукчуларының холун актап, белектерни тывыскан. Ниитизи-биле 31 киржикчи шупту тускай шаңналдарга төлептиг болганнар.
Иркутскудан келген «Байкалкварцсамоцветы» акционерлиг ниитилелдиң төлээлери дараазында мөөрей киржикчилери: Аслан Балчырның “Арзылаң”, Байыр Шимиттиң «Өлчей удазыны», Херел Опенниң «Аргар» деп ажылдарын «Байкалкварцсамоцветы» АН-ниң музейинге салыры-биле шилип алган. Оон аңгыда “Чонар- даш–2026” мөөрейге шилиттинген ажылдарны чайын болур Делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганының үезинде делгелгеге салыр.
“Делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганынга уткуштур өөреникчилер аразынга чарлаттынган “Чонар-даш-2026” мөөрейниң киржикчилериниң ажылдарын көрдүвүс. Олар үш хонук дургузунда кылган ажылдарындан аңгыда, бажыңнарынга кылган ажылдарын база көргүстүлер. Башкыларның даш чонар уран чүүл талазы-биле кылып турар ажылының эки түңнели, уругларның кылган бо ажылдарындан көстүп турар-дыр. Дыка шыырак ажылдар бар-дыр. Өгбелеривистен дамчып келген үндезин тыва бо ховар уран чүүлге сонуургалдыг уругларның чылдан чылче саны көвүдеп турары өөрүнчүг. 3, 4 чыл даш чонар бөлгүмде киржип турар уруглар бар-дыр. Оларның ажылдары оолдардан безин ажыг деп бодум хуумда эскерип көрдүм. Шак мындыг бичии хемчээлдиг ажылдарны хол-биле кылырга, уругларның угаан-медерел сайзыралынга дыка ажыктыг. Ол ышкаш уруглар сарыг шажын темазынга сиилбип кылган дүрзүзүнүң утказын эки билип турары база онзагай чорду. Мөөрей бодунуң сорулгазын чедип алган” – деп, сенатор Шолбан Күжүгет чугаалады.
Мөөрей киржикчилериниң кылган ажылдары шупту чараш, оларның аразындан тиилекчилерни илередири берге болганын жюри кежигүнү билдингир эртемден Айлана Күжүгет демдеглээн. Уруглар боттарының кылган ажылдарын шын таныштырып билири чугула деп сагындырыгны бергеш, келир үеде эмчи, башкы, юрист-даа мергежилдерни шилип алза, даш чонар ховар уран чүүлге сонуургалын бо-ла хевээр уламчылап, черле кагбазын эртемден күзээн.
Мөөрей киржикчилериниң аразында келир үеде скульптор азы даш чонукчузу болур күзелдиг уруглар эвээш-даа болза, бар болганы жюри кежигүннерин өөрткен. Оларның бирээзи Бии-Хемниң Турандан Иван Мирошниченко хөйнүң кичээнгейин хаара туткан. Ол даш чонар бөлгүмче ийи чыл барып турар. “Үш хонук дургузунда “Лотос” деп ажыл кылдым. Өске эштеримниң ажылдары дыка чараш-тыр. Оларга чедер дээш, ам-даа кызар болзумза эки деп билдим. Мен ол ажылымны ам-даа чедир чараштаар мен. Чонар даштан дүрзүлер сиилбип кылыры меңээ дыка солун. Келир үеде скульптор болур күзелдиг мен” – деп, Иван бүзүрелдиг чугаалады.
Чылдың болур мөөрейниң бо удаада киржикчилери – өзүп олурар даш чонукчуларының ажылдарын делегейниң аңгы-аңгы булуңнарындан улус чыглып көөр болганы өөреникчилерге-даа, оларның башкыларынга-даа улуг өөрүшкү дээрзи билдингир.
Бо чылгы мөөрейни РФ-те Тывадан сенатор Шолбан Күжүгеттиң удуртулгазы-биле Тываның Өөредилге, Культура яамылары, Тываның Камбы-лама эргелели, Российжи буддизм университеди болгаш өске-даа организациялар деткижип эрттиргенин сагындыраал.
Сорунза МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9