Тыва дылдың академиктиг грамматиказын тургузарын үе негеп келген. Ол дугайында Тыва дыл хүнүнге тураскааткан “төгерик столду” Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунга эрттирген. Аңаа ТГШИ-ниң, ТывКУ-нуң, Тываның национал школалар хөгжүдер институдунуң, Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының филология институдунуң тыва дыл шинчилекчилери киришкен. ТГШИ-ниң директору Вячеслав Март-оол чыылганнарга байырын чедирип, чаа грамматиканы ажылдап кылыры Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның бадылааны 2033 чылга чедир Тыва дылдың хөгжүлдезиниң болгаш күрүне деткимчезиниң стратегиязынга боттанып турар дээрзин демдеглээн.
Ук хемчег чоокку үеде кылып чоруткан тыва дылдың грамматиктиг тургузуунуң талазы-биле шинчилел ажылдарын түңнээр, Академиктиг грамматиканы тургузарының баштайгы базымы болур дээрзин чугулалаан.
ТГШИ-ниң дыл секторунуң эргелекчизи, филология эртемнериниң доктору Байлак Ооржак тыва дылдың грамматиказының шинчилелдериниң төөгүзү-биле таныштырган. Ол талазы-биле бир дугаар шинчилекчи орус тюрколог, деңнелгелиг дыл эртемнериниң доктору, этнограф болгаш фольклорист Н.Ф. Катанов болган. Ол 1903 чылда парлаттынган «Урянхай дылды түрк уктуг өске дылдар-биле кол харылзааларын айтып тургаш шинчилээр дуржулга» деп ажылында бир дугаарын тыва дылды түрк дылдар өг-бүлезинге хамааржыр деп тодараткан. Бо улуг ажыл, 1600 хире арынныг, тургузуунуң талазы-биле ХIХ вектиң чаңчылчаан тайылбырлыг грамматикаларынга дөмей, ынчалза-даа хрестоматия болгаш словарьны кииргени-биле ылгалдыг.
Чоорту тыва дылдың грамматиказын А.К. Кангарова, Э.Б. Салзынмаа, З.Б. Арагачы, Ш.Ч. Сат, А.Ч. Кунаа, Д.А. Монгуш болгаш оон-даа өске совет тюркологтар болгаш тыва дыл шинчилекчилери улаштыр шинчилээн. 1961 чылда хөй-ле эртемденнерниң, студентилерниң, аспирантыларның 60 ажыг чылдар дургузунда ажыглап келгени, орус тюркологтар Ф.Г. Исхаков болгаш А.А. Пальмбахтың бижээни “Тыва дылдың грамматиказы. Фонетика болгаш морфология” деп ажылы чырыкче үнген.
Ооң мурнунда чылдарда дыл, дириг организм ышкаш, республиканың социал-экономиктиг амыдыралында өскерлиишкиннер-биле чергелештир улуг өскерлиишкиннерни эрткен. Амгы үениң дыл эртеминде чаа угланыышкыннар болгаш аргалар тыптып келген. К.А. Бичелдей, О.М. Саая, И.Д. Дамбыра, С.Ф. Сеглеңмей, С.В. Кечил-оол, А.Б. Хертек, Б.Ч. Ооржак, А.М. Соян, А.А. Сюрюн, Ч.Г. Ондар болгаш өскелер-даа чаа шинчилел ажылдарын чорудуп, эртем ажылдарын камгалаан. Амгы үеде тыва эртемденнерниң бодалы-биле тыва дылдың чаа грамматиказының» хереглели чугула апарган.
"Төгерик стол" үезинде эртем ажылынга келир үеде чугула херек өске-даа тыва дылга хамаарышкан айтырыгларны база көдүрген. Академиктиг грамматиканы тургузарының талазы-биле ажыл-чорудулганың планын ТГШИ-ниң, ТывКУ-нуң база Россияның Эртемнер академиязының Сибирьде салбырының филология институдунуң тыва дыл шинчилекчилериниң ажылчын бөлүүн тургузар херек.
/ Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны ТГШИ-ден алган.
“Шын” №45 2025 чылдың ноябрь 20