Кандыг-даа аймак чон бодунуң нациязын бадыткаан национал дылдыг, национал аттарлыг. Чижээлээрге, тыва кижиниң фамилиязы, ады, адазының ады, төрээн чурту, өскен-төрээн чери, национал культуразы, ёзу-чаңчылдары дээш оон-даа өске. Төрээн тыва дылывыстың сайзыралы дээш ооң арыг тыва ёзу-биле дыңналыры, тыва нацияны бадыткап чоруур төрээн дылывыстың келир үези дээш сагыш аарып, тыва дылды хүндүлээринче кыйгырган материалдарны удаа-дараа чырыдып турарын бодум хуумда деткиир мен.
Анаа-ла чугаалажыышкын үезинде-даа, хурал-суглаа болган черлерге-даа, ол хамаанчок социал четкилерде санал-оналдарын бижип турар бижикчилер-даа, аныяктардан эгелээш чамдык удуртукчу даргаларывыска чедир тыва, орус сөстерни холуп, "хойтпактап" чугаалап, бижий бээри чараш эвес. Оларда тыва сөс курлавыры эвээш болганы ол бе азы тыва дылын хүндүлевези ол бе деп айтырыг тургустунуп келир. Орус дылды билири эки херек, аңаа удур эвес мен, харын-даа ол дылды эки хандыр өөренири чугула. Хөй националдыг чуртувустуң чонунуң аралажып харылзажыр күрүне дылы болганда, орус дылды база хүндүлээр ужурлуг бис. Ынчалза-даа төрээн тыва дылывысты келир үениң салгалынга камгалап арттырар, ону улам сайзырадыры – тыва кижи бүрүзүнүң ыдыктыг хүлээлгези деп санаар мен. Доктаал, шиитпирлерни база өске-даа нормативтиг актыларны тыва дыл кырынга белеткээринден түвексинер, бергедежир, "тыва дыл кырынга белеткээри берге, ооң орнунга орус дылга белен" дээр ажылдакчылар албан организацияларда база бар. Төрээн тыва дылын эки билбес болза, орус дылга оларның билии база ол-ла хире болур эвес деп бе.
"Дыл чидер болза, нация база чидер" деп угаадыг ханы уткалыг дээрзин бодаар болза эки. Биче буурай улус аразында нация деп билиишкинниң шупту тодарадылгаларын камгалап шыдаан, төрээн дылынга чоргаарланып чоруур ужурлуг чон-дур бис! Тываның төөгүзүн, культуразын болгаш ёзу-чаңчылдарын сонуургаан даштыкы эртемденнер, журналистер безин тыва дылды өөренип, харын-даа чамдыктары тыва дылга хостуг чугаалап турарын дыңнаарга, тыва кижиге чоргааранчыг.
Тываның Конституциязында күрүне дылы кылдыр быжыглап каан төрээн тыва дылывысты шын, чөптүг ажыглаарының талазы-биле тускай доктаал-шиитпирден, харын-даа хоойлужуткан нормативтиг актыдан-даа болза хүлээп алза деп бодаар-дыр мен. Чежеге дээр шүгүмчүлежип кээр бис?
Тыва чон деп нацияны тыва дыл-биле бир дөмей кижиниң национал фамилиязы, ады, адазының ады база бадыткаар деп билип чоруур мен. Кандыг-даа нацияның улузу ук төөгүзүнде боттарының нациязынга хамаарышкан аттарлыг болур. Бурун тываларның аттары база ындыг. Аймак чоннуң фамилиялары чурттап чораан девискээрлериниң аайы-биле ылгалдыг турган: Салчактар, Хертектер — Бай-Тайгада; Иргиттер, Доңгактар, Хертектер — Мөңгүн-Тайгада; Монгуштар, Ондар- лар — Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөлде; Оюннар — Таңдыда; Колдар — Тожуда; Маады- лар — Бии-Хемде; Туматтар, Түлүштер — Өвүрде; Ооржактар — Барыын-Хемчикте; Кыргыстар, Сояннар — Эрзинде.
Амгы үеде ниитилел тургузуунуң өскерилгени-биле чоннуң шимчээшкининиң улгатканындан ол фамилиялар Тываның девискээринде тарай берген, эп-найыралдыг чурттап чоруур, а тыва кижилерниң ат-сывы нациязындан хамаарылга чокка кандыг-даа апарган. Ажы-төлүнге кандыг атты тыпсыры кижилерниң хууда херээ, хостуг эргези. Ынчалза-даа мээң хууда бодалым-биле тыва кижи бодунуң нациязын бадыткаар тыва дылы-биле бир дөмей нациязынга дүүшкек тыва аттарлыг болур болза дыка-ла эки болур ийик. Амгы үеде өгбелеривистиң эдилеп чорааны шаандакы тыва аттары чидип бар чыдар эвес ирги бе. Чаа, чараш тыва аттар тыптып турарынга кым-даа удур эвес. Амгы салгалда ады, адазының ады орусчуй берген аныяктар эвээш эвес, оларның ажы-төлү алызында барып, долузу-биле орусчуй бээри илдең, оларның ат-сывындан тыва нацияның төлээзи-дир деп тодарадыры болдунмас. Чамдык ада-иелер чаа төрүттүнген уругларынга адаары безин берге, өске аймак чонга хамааржыр аттар-биле адап турар апарган. Фамилиялар кижилерниң аттары апарган азы фамилиязы, ады, адазының ады чүгле фамилиялардан тургустунганнары база бар: Монгуш Салчакович Ондар дээн хевирлиг. Фамилия, ат, адазының ады кижиниң нациязын тодарадып чоруур деп чүүлдү хамааты байдалдың акт бижидилгезиниң ажылдакчылары аныяк өг-бүлелерге тайылбырлап бээри күзенчиг.
Хүндүлүг тыва чонум, ылаңгыя аныяктар! Төрээн тыва дылывысты улам сайзырадып, тыва аттарывысты хүндүлеп, салгалдарывыска камгалап арттырар дээш демисежиилиңер!
/ Аляна Норбу, эге класс башкызы.
Тыва дылым сайзыра-ла!
Төрээн черим, тыва чуртум,
Төлептиг-ле тыва чонум.
Танышпастар таныштырган
Билиг берген тыва дылым
Азия дип төвүн чурттаан
Биче буурай тыва чонум.
Билишпестер тывыштырган
Билиг берген тыва дылым.
Тыва чоннуң төөгүзүн,
Тыва чоннуң алдар-адын
Таңды-сыннар, далай кежир
Талыгырже ужуктурган тыва дылым.
Чамбы-дипте тыва аттар
Чаңгыланып, дыңналып тур.
Аймак чонум, тыва дылым,
Алдаржы-ла, сайзыра-ла!
Өршээ, өршээ!
Х. КАРА-ООЛ.
“Шын” №18 2026 чылдың май 14
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...