| Бурунгаар хөгжүлде |
Республиканың Көдээ ажыл-агый яамызының мал ажыл-агый талазы-биле специалистериниң чижеглеп санап кааны-биле алырга, Тыва шээр малдан бир чылда 1 000 тонна ажыг дүктү кыргып ап болур. Дүк болбаазырадыр бүдүрүлгени Кызыл хоорайда тудуп, ооң баштайгы ээлчээ дүктү аштап-арыглаар цехти ажыглалга киирген. Бир чылда 800 тонна дүктү аштап чуп болбаазырадыр бо бүдүрүлгениң хереглелин Тываның малчыннары хой-өшкүзүнүң дүгү-биле дуглап шыдаар.
Совет үеде дүктү “чымчак алдын” деп адап турганында ужур-ла бар. Дүктү болбаазырадып, оон хеп, эт-сеп дээш өске-даа барааннарны бүдүрүп, аар өртекке даштыкы чурттарже безин үндүр саткаш, эвээш эвес орулганы күрүне киирип ап турган. Чүге дээрге ынчан кылымал пөстер бүдүрер технологиялар барык-ла сайзыраваан, пөстерни азырал дириг амытаннар дүгүнден аргып бүдүрүп, оон идик-хепти даарап, кылып ап турган. Эң ылаңгыя хой-өшкү дүгүн хөйнү кыргып алыр дээш, дүктүг уксаалыг хойларның тускай коданнарын хөйнү тудуп, оларның дүгү эки шынарлыг боорунче улуг кичээнгейни салып турган. Кадарган хоюндан эки шынарлыг хөй дүктү кыргып алганы дээш, малчыннарга “дүк шаңналы” деп акшаны немей санап бээр. Ынчангаш кадарган хоюнуң деңгели эки, олардан хөй дүктү кыргып алырынга малчыннар дыка сонуургалдыг турганнар.
Шынары дүкке дөмейзимээр материалдарны тускай технологиялар-биле кылып үндүрүп, оон хеп болгаш өске-даа чүүлдерни даарап, пөс-таавы бүдүрүлгелери дүктү хөйнү ажыглавас апарганы-биле дүкке хереглел эвээжээн. Ол чылдагаан-биле малчыннарның дүктүг уксаалыг хой-өшкүнү көвүдедир азырап өстүреринге, дүктүң эки шынарлыынга сонуургалы кошкаан. Сөөлгү үеде кижилер кылымал пөстен даараан, кылган идик-хеп кедиксевес, дүктен даараан хепти хөйнү кедип турар апарганы-биле хой-өшкү дүгүнге хереглел улгаткан. Ынчангаш хой-өшкүнү эвээш эвести азырап өстүрүп, оларның дүгүн кыргып, ону саткаш, орулга үндүрүп алыр байдал тыптып келген. Совет үеде “чымчак алдын” деп санадып турган дүктүң үнези улам бедип, ооң өртээ улгадып, ажык-кончаа үндүрүп ап болурунуң аргалары бар апарган. Аңаа хой-өшкү дээш Тывада бар азырал дириг амытаннарның дүгүн болбаазырадыр цехтиң Кызыл хоорайда ажыттынганы идиг болган.
Мал дүгүн болбаазырадыры, оон продукция кылыры нарын болгаш берге ажыл. Азырал мал дүгүнден өг кидизи, ширтек, энчек болгаш хеп аймаан тывалар боттарының хереглелинге четчир кылдыр шаг шаандан бээр кылып ап чорааннар. Амгы үениң техниказын болгаш технологияларын ажыглап, тус черниң хоюнуң дүгүнден кидис аймаа материалдарны бүдүрүп үндүрер талазы-биле ажылдарны “МТС Западная” кызыгаарлаттынган харыысалгалыг ниитилел эгелээн. Ол дээрге ооң мурнунда кылып чоруткан ажылдың уламчызы. Бир чылда 800 тонна дүктү болбаазырадыр цехти 2022–2024 чылдарда Кызыл хоорайга туткан. Дүк болбаазырадыр цехти Кызыл хоорайга тургузар ажылдар-биле чергелештир чурттакчы чондан дүктү чыып садып алыр талазы-биле хемчеглерни ап чоруткан. “Сергеихинский текстиль” акционерлиг ниитилел улуг хемчээлдиг эвес-даа болза, баштайгы инвестиция салыышкыннарын 2022 чылда киирген, электрилиг хол машиналары-биле хой кыргыыр 21 бригаданы 2022 чылда тургускан. Бо бригадаларның кежигүннери кожууннарда малчыннарның хойларының дүгүн кыргып турган. Хой кыргылдазын ынчаар организастааш, дүктү удур-ла хүлээп алыр пунктуларны тургускан. Оларны кил болгаш дүк тырып хаптаар дериг-херексел-биле дерээн. Дүк хүлээп алырын организастаарынга тус чер эрге-чагыргалары боттарының үлүүн киирген.
Малдың дүгүн кыргыырын организастаарынга чонну ажылга хаара тудар төптер дузалааннар. Күзелдиг кижилер социал керээлерни чарып, Тываның Баштыңының грантыларының акшазы-биле дүк кыргыыр дериг-херекселди садып алганнар. Чижээлээрге, Тес-Хем кожуунда тараачын-фермер ажыл-агыйның баштыңы Роланда Адыя грант акшазы-биле хой кыргыыр дөрт хол машиналарын кожуг дериг-херексели-биле садып алгаш, чүгле бодунуң хойларын эвес, өске-даа ажыл-агыйларның хойларының дүгүн кыргыыр көжүп чоруур биче цехти тургускан.
Чаа-Хөл кожуунда Булуң-Терек суурнуң чурттакчызы Шолбан Бады 250 муң рубльдиң социал керээзин 2021 чылда чаргаш, хой-өшкү кыргыыр электрилиг хол машиналарын шупту дериг-херекселдери-биле кады садып алгаш, малчыннарның аалдарынга барып, оларның хой-өшкүлериниң дүгүн кыргып турган. Дүктү малчыннардан садып ап турар апарганы оларның малының дүгүнүң эки шынарлыг боорунга хамаарылгазын күштелдирген. Малчыннардан садып алган хой-өшкү дүгүнүң шынары чоорту экижээнин “МТС Западная” КХН-ниң ажылчыннары демдеглеп турарлар: бети дизе хойнуң дүгүнде бок эвээжээн. Эки шынарлыг дүктүң өртээ база бедик болуру чугаажок.
“МТС Западная” КХН хой дүгүнден кидис материалдарны бүдүрери Тывага чиик үлетпүрнү хөгжүдеринге база идиг боор, Моол болгаш Кыдат дээш өске-даа регионнардан кидистен кылган барааннарны республиканың чону садып алырын эвээжедир, хой-өшкүнү көвүдедир азырап өстүреринге, дүктү көвүдедир кыргып алырынга малчыннарның сонуургалын көдүрер.
Республикага хой дүгүнден продукция бүдүреринге Тываның чурттакчылары дыка таарзынып турарлар. Ол социал четкилерден илдең.
“Дыка эки төлевилел-дир. Мал кежин болгаш дүктү болбаазырадыры чүгле ажылчын туруштар эвес, ол дээрге күрүне бюджединче үндүрүглер, малды хөйнү азырап өстүреринге сонуургал-дыр” деп, Виталий Слепокуров бижээн.
“Тывага кылган” деп демдектиг боор күзел бүдүп турар-дыр. Тергиин-дир!” – деп, Эренмаа Ондар демдеглээн.
“Хоюг ак! Чараш угулзаларлыг, чымчак ёзулуг тыва ширтек!” – деп, Наташа Моңгуш өөрүшкүзүн илереткен.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чурукту Көдээ ажыл-агый яамызындан алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...