| ОКТЯБРЬ 30 — ПОЛИТИКТИГ РЕПРЕССИЯЛАРГА КОГАРААННАРГА САКТЫЫШКЫН ХҮНҮ |
Тыва эртемден Самбуу Буян-оол оглу Ооржак ханныг репрессия үезинде каржы шаажылалга таваржып, чээрби беш чыл хосталгазын казыттырып шииттиргеш, өлүмнүг лагерьже шөлүттүргеш, өкпе аарыындан хоругдал черинге үжен үш харлыг аныяк назынында мөчээн. Ол 1916 чылдың март 16-да Барыын-Хемчиктиң Эрги-Барлык сумузунуң девискээри Көк-Каът деп кыштагга төрүттүнген. Өгленге-ле чаа бир чыл ажып турар аныяктар Буян-оол биле Тас оларның дун оглун дойлап байырлаан хүнүнде тоолчу Чанчы-Хөө база чедип келгеш, уран-чечен тоолдап турган. Оолга Самбуу деп атты кешпи даайы Аңзат алгап-йөрээп тывыскан.
Самбуу бичиизинден-не кайгамчык эрестиг, окпан-чикпен оол болуп өскен. Ачазы ону чеди харлыында Эрги-Барлыктың Шыраавылакка турган “Шарлан-орук” хүрээзинге киирип каан. Аңаа өөренип тургаш, ол кайгамчык шиңгээдиичел, кызымаан көргүзүп, моол, таңгыт дылдарны өөренип алган. Лама башкылар ону келир үеде шыырак эртемниг хүрээ-хиит ажылдакчызы болур деп санап турганнар. Ынчалза-даа ол үелерде хүрээлерни буза шаап, лама башкыларны истеп сүрүп эгелээрге, Самбуу хүрээни каар ужурга таварышкаш, аалынче чанып келген. 14 харлыында моол бижик билир оолду сумунуң бижээчизи кылып каан. Бир чыл болганда, ол 15 харлаптарга, сумунуң даргазынче депшидип каан. Ооң кызымак чүткүлдүүн, ажылгырын көргеш, ону 18 харлыында Кызылче өөредип чоруткан. Кызылга өөренип турда, Москваже өөренип чорудар шилиттинген аныяктар аразынга киирген. Москвага КУТВ-ка (Чөөн чүк улустарының коммунистиг университединге) өөренгеш, 1939 чылда дооскан. Тывага келгеш, “АРЕВЭ шыны” солунга харыысалгалыг секретарь болуп ажылдап турда, Москваның КУТВ-че очулдурукчу башкы кылдыр чоруткан. Аңаа ажылдавышаан, университеттиң аспирантуразынче конкурс ёзугаар кирип алгаш, ону доозуп тура, “ТАР-ның капиталистиг эвес орук-биле хөгжүүрүнге ТАР-ның ролю” деп диссертацияны бижээш, эртем адын камгалап алган бир дугаар тыва кижи болган.
Самбуу Тывазынга 1945 чылда чедип кээрге, ону баштай партия обкомунга лектор кылдыр томуйлаан. Удаваанда ону ажылындан үндүргеш, эртем-шинчилел институдунче чорудупкан. Обком ажылдакчылары бүдүү удурланып турза-даа, чугаалап шыдавааннар. Ынчангы Тываның лекторлар бөлүүнүң даргазы турган Эмер-Сарыг Кара-Хунааевич эртемден Самбууга болчуп, ону камгалап, солунга материал бижипкен дээш, база-ла ажылындан үндүрткен. Ону бодаарга, Самбууну узуткаар деп бодал ынчан-на турган-дыр.
Самбуу Москвага өөренип тургаш, 1939 чылда партияга кирген. Ол Кызылга ажылдап тургаш, республикада чедер-четпестерни эскерип, партия хуралдарынга чугаалай бээрге, Тока аңаа удурланып, дуй шавар турган. Самбуу бир хүн Чазакка хуралдап тургаш, колхозтажыышкынны баштай Кызыл чоогу кожууннардан эгелээри таарымчалыг деп чугаалапкаш, “партияга, совет чазакка” удур деп шүгүмчүлеткен. База бир хуралга Тываның хөгжүлдезинге көдээ ажыл-агый-биле чергелештир черниң казымал байлаан шинчилеп, тып, ону болбаазырадыр кадрлар белеткээр айтырыг көдүргеш, “контр-буржуаз” деп Токага кончуткан. Октябрь революциязының бүдүүзүнде обком ажылдакчылары концертке белеткеп, ырлажып турган ырызының сөзүн соора ырлашкан дээш, Тока оларны чула кончуп каапкан. Самбуу Токаның чанынга баргаш: “Байырлал үезинде бисти кончуп турарыңар шын эвес-тир, эш Тока. Бис артистер эвес-тир бис, бистиң мурнувуста ырлашкан орус эштер база чазыптылар чоп”— деп чугаалаптарга, “Орустарга удур националист”— деп кончуттунуп хөректээн. Ооң соонда партиядан Самбууну үндүрген. Ону “орустарга удур националист”, “совет чазакка удур” деп херек оттуруп, 25 чыл хосталгазын казыыр деп шиитпир Токага тывылган. Самбууну тудуп хоругдаарын ИХЯ эвес, КАЧЧЭ-ниң (Күрүнениң айыыл чок чер эргелели) харыылап турганы ол херекке националисчи хевир киирериниң аргазы турган. Ооржак Самбуунуң байысаалгазын КАЧЧЭ-ниң орус омактыг офицерлери – полковник Петров, подполковник Васильев, майорлар Меерович, Волков, Еськов, Кривошеев олар чорудуп турган. Олар меге өчүктер чогаадып, ону чугаалаарын албадап, эттеп, моорадыр соп, азып, боолаар деп кыжанып, ийи ай ажыг үеде байысаап келгеннер.
1948 чылдың март 2-де баш удур белеткеп каан меге өчүктерге үндезилээн суд шиитпири-биле Самбууну 25 чыл хосталгазын казып, шыңгыы чурумнуг хоругдал лагеринче шөлүпкен. Соңгу чүктүң кадыг-берге ажылдарлыг шахталарынга өкпезиниң аарыы улам ханылаан, ооң соонда Казахстанның Караганда чоогунга чес казар рудникке ажылдап тургаш мөчээн. Ооң хары 33 турган.
Кара сагыштыг нүгүлге тавартып, “контр” дирткеш, өлүмнүг лагерьге мөчээн ачамның бо чылын 110 харлаар юбилейлиг чылында Репрессияга таварышканнарның сактыышкын хүнүн таварыштыр бо материалды лупа-биле көрүп олургаш, бижип олур мен.
Ким-оол САРЫГ-ДОНГАК (Ооржак).
Кызыл хоорай.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn