Степан САРЫГ-ООЛ, Тываның улустуң чогаалчызы.
ЫНАКШЫЛ
Изиг ышкам, соок-даа дүне оожургал чок,
Ийи карааң шимдинместеп, уйгуң каапса,
Чаныңга кээп, өпей ыры болуп алгаш,
Чайгап, суйбап, эргеледип ырлай бээр мен.
Даглыг черже кадыр өрү үнүпсүңзе,
Талдан кылган даянгыыжың мени деп бил,
Танывазың хары черге барзыңза-даа,
Даады-ла кады чоруур хөлегең мен.
Дал-дүъш турда, изиг хүн бооп – хаара берзе,
Дамырактың сериин суу бооп агып ойнаайн,
Оңмас ногаан шиви, пөштүг чайлагларда
Олбук ышкаш чечектер бооп чаттыла бээйн.
Чүү-даа бүгү хүреш, ишке кады тулчур
Чүректерниң чаңгызынга бүзүрээн мен.
Чүгле чаңгыс: садар аажок улуг дилээм –
Чүрээңде одуң – ынакшылың черле салба.
1962
Сергей ПЮРБЮ, Тываның улустуң чогаалчызы.
* * *
Күзенчиг час, шеңне чечээ мөңге эвес.
Чаңгыланган хектиң үнү төнмес эвес.
Күскү дээрлеп, шуужуп алган дуруяалар
Чарлыышкынның кударалын ырлап чанар.
Чайынналган хүннүң караан бүдээлгелей
Сазарланган чөкпек булут диргелип кээр,
Сарыг бүрү аразында чаңгыс терек
Саргаан хөңнүн бүргег хүндүс чугаалап бээр.
Халаптыг кыш кандыг ийик? Хадып эстеп,
Харын-чамын дүвүлендир самнап келир.
Чыккылама декабрь ай келзе келзин,
Сыыладыр, туманналдыр тынза тынзын!
Кыжын безин, майда ышкаш, катпас, оңмас,
Хыраа, дүвү аразынга өлбес, оңмас,
Шагның шыңгыы дүрүмүнге чагыртпастаан
Чаңгыс чоргаар элдеп күш бар: ынакшыл ол.
1954 ч.
* * *
Кыраан назын, хомудавайн, өршээп көрем.
Кырым сынар, сенче көрнүр чайым чогул.
Чаңгыс-даа ыр сеңээ тудуп четтикпедим.
Чалыылардан адырлып ап чадап кагдым.
Кыраан назын, сенден чайлаар орук бар бе?
Кызыл-хүнде бир-ле кежээ уткужар бис.
Чалыыларга амдыызында бараан болуп,
Частың чечээн, ынакшылды ырлап берейн.
Шалың доңуп, башкы хыраа дүшкелекте,
Сарыг бүрү салдырткайндыр хадаалакта,
Эргим кыстың, эрте частың дугайында
Эгелеп каан узун ырым төндүрүп каайн.
Кыраан назын, ынча дыка далаштырба,
Кызыл-хүнде аян тудуп чедип кээр мен.
Чаагай, эрткен, хомудал чок чуртталгаңны
Чалыы шааңны, ынакшылың ырлап бээр мен.
1970 ч.
Олег СУВАКПИТ, Тываның улустуң чогаалчызы.
ЧҮГЛЕ СЕҢЭЭ
Чечек бажы, хүн чок болза,
Четчип үнүп келир эвес.
Сеткил-чүрээм, сен чок болза,
Сергеп ойнап келир эвес.
Хүннүң шонуу изиг болгаш,
Хүрең-кызыл шырайлыг мен.
Күжүрүм сээ ынак болгаш,
Күзелимден хандыккан мен.
Амыдырал – чолум болгаш,
Ажыл-ишчи бүдүштүг мен.
Амырагым – чүрээм болгаш,
Арыг-шынчы бердинген мен.
СЫЛДЫСТЫГДА
Ажылымны төндүргеш,
Амырактың болчаанче
Ынакшылым хайныгып,
Ырлай аарак базыптым.
Эштиң сөзүн дыңнаксааш,
Эргилдир бодап чор мен.
Орай дүннүң шолбаны
Орук уткуй чырыды.
Дамырак суг шылырап,
“Далаш” дээн дег чайнай-дыр.
Күжүрүмнү көөрүмге,
Хүлүмзүрүп, бо кел чор.
Арнывысче көрүшкеш,
Аңгадай-ла бердивис.
Чүрек долган ынакшыл
Чүүден артык кыптыкты.
Кандыг сөстү сөглээрин
Кайывыс-даа тыппады.
Кылаңнашкан сылдыстар
Кырывыстан көрзе-даа.
Частып үнген чечектер
Чанывыска турза-даа.
Оларны бис уттупкаш,
Ошкажыпкан болдувус.
1963
“Шын” №9 2026 чылдың март 12