Тыва Республиканың Баштыңы В.Т. Ховалыгның Тыва Республиканың Дээди Хуралынга (парламентизинге) республикада ажыл-херектер байдалының база 2026 чылда мурнады боттандырар иштики политика дугайында АЙЫТКАЛЫ
Хүндүлүг Каң-оол Тимурович! Хүндүлүг депутаттар!
Хүндүлүг чаңгыс чер чурттуглар!
Тыва Республиканың Үндезин хоойлузунуң негелделерин ёзугаар республикада ажыл-херектер байдалының болгаш 2026 чылда иштики политиканың мурнады шиитпирлээр айтырыгларының дугайында чылдың-на бээр Айыткалымны силерге таныштырар-дыр мен.
2025 чылдың Айыткалында күрүне эрге-чагыргазының болгаш тус чер бот-башкарылга органнарының мурнунга салдынган сорулгалар бүрүнү-биле күүсеттинген дээрзин демдеглеп тур мен. А узун хуусаалыг айтырыглар талазы-биле ажыл уламчылап турар.
Россия амгы үеде хөй националдыг чуртувустуң төөгүлүг өнчү-салгалын, сүлде-сүзүк болгаш мөзү-шынар үндезиннерин, культурлуг бот-онзагайын камгалап, тайбың келир үези дээш демисежир берге орукту эртип турар. Ынчалза-даа бо улуг хемчээлдиг төөгүлүг ажылдар чоруп турар үеде безин 2025 чыл бодунуң ханы ужур-утказы болгаш үнелиг чүүлдери-биле онзагай апарган.
Улуг Тиилелгениң 80 чылы болгаш Ада-чурттуң камгалакчыларының чылы Тывада бүгү-ле хөй-ниити хемчеглериниң болгаш эгелээшкиннерниң кол үнелиг чүүлү болгаш быжыг өзээ болу берген. Кады Ада-чурттуң Улуг дайынының тиилекчилериниң салгалынга мөгейип, тускай шериг операциязынга киришкеннерниң эрес-дидим чоруун шупту кады хүндүлеп турдувус.
Эрткен чылдың ноябрьда 55-ки аңгы мотоадыгжы (даг) бригада тургустунганындан бээр 10 чыл оюн демдеглээн. Бо чылдар дургузунда ол Төп шериг округунуң составы-биле даалгаларны күүседип, бүгү-ле операцияларның бүзүрелдиг болгаш эрес-дидим киржикчизи кылдыр бодун бадыткаан.
Бистиң бригада ам ийи чыл дургузунда «гвардейжи» деп хүндүлүг атты эдилеп, эрткен чылын эң бедик дайынчы шаңналдарның бирээзи— Кутузов ордени-биле шаңнаткан. Чеди муң ажыг шериг албанныглар күрүне шаңналдары-биле шаңнаткан, оларның аразында "Эрес-дидим чорук" ордениниң кавалерлери база бар.
Олардан Россияның үш Маадыры үнген. Эрткен чылдың төнчүзүнде Запорожьениң ийиги улуг хоорайы Гуляйполеже халдаашкын үезинде маадырлыг чоруун көргүскеш, Россияның Маадыры деп бедик шаңналга төлептиг болган «Кыргыс» деп кыйгылыг дайынчы Найырны — база бир чаңгыс чер чурттуувусту бүгү чурт билип алган.
Бо залда тускай шериг операциязының киржикчилерин көөрү өөрүнчүг-дүр. Эргим чаңгыс чер чурттуглар! Оларның эрес-дидим чоруу дээш өөрүп четтириишкинниң демдээ кылдыр Ада-чуртувустуң камгалакчыларынга байырдан чедирип каалыңар!
Эрткен чылдың шупту хемчеглери чоннуң улуг патриотчу шимчээшкини-биле катчы берген деп хөөредиг чокка чугаалап болур. Ада-чурттуң Улуг дайынының болгаш тускай шериг операциязының киржикчилерин деткээн дыка хөй буянныг үүле-херектер сагыш-сеткилдиң ханызындан база чылыг-чымчак хамаарылга-биле болуп эрткенин демдеглеп каайн.
Улуг Тиилелгениң юбилейлиг чылында Тываның орус оолдары, тоолчургу миномётчу Шумов алышкыларга тураскаалды тургускан бис. Тыва Арат Республикадан фронтуже аъттанган Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилериниң аттарын сиилбээн немелде тураскаалдарны Тиилелге шөлүнде салган.
Тускай шериг операциязының киржикчилеринге тураскааткан мемориалдыг комплексти Кызылда Улуг-Хемниң эриинде тудуп үндүрген. Үрде манааны спортчу-культура төвүнүңажыдыышкыны декабрьда болуп эрткен. Ол кайгамчык объектини эрткен, амгы болгаш келир үениң тиилелгелеринге база чедиишкиннеринге тураскаадып, «Тиилелге» деп ат-биле адаан!
Тускай шериг операциязының киржикчилерин болгаш оларның өг-бүлелерин деткиир талазы-биле дыка хөй чүүлдер кылдынып турар. «Тываның маадырлары» кадрлар төлевилели хереглелдиин көргүскен. Ооң баштайгы 30 киржикчизи удуртукчу албан-дужаалдарга ажылдаар белеткелди эрткен.
Программаның киржикчизи Кара-Сал Эртине Александрович Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралының депутадында соңгуттурган. Тыва Республиканың Ажыл-чорудулганың чамдык хевирлеринге чөпшээрел бээр албанның удуртукчузунуң оралакчызы албан-дужаалда Монгуш Иван Константинович томуйлаткан. Россияның Маадыры Буян Федорович Куулар аныяктар херектериниң сайыды албан-дужаалда ажылдап эгелээн. Кадрлар төлевилелиниң киржикчилеринде бирги звенонуң удуртукчуларындан кураторларны быжыглаан, оларның кижи бүрүзү депшип ажылдаар чиге сорулгалыг.
Тускай шериг операциязының киржикчилери-биле ажылга тургустунар айтырыглар талазы-билечаңгыс эвес удаа бодум ужурашкан мен. Улуг даг-болбаазырадылга бүдүрүлгелеринге ажылдаарындан эгелээш, бодунуң дузалал ажыл-агыйын хөгжүдеринге чедир – оларның профессионал сонуургалдары хөй талалыг делгем болган. Чамдыктары боттарының ажыл-херээн ажыдар күзелдиг. Мурнуку шугумдан ээп чанып келген оолдарны деткиири-биле ажылдаткан «Бодумнуң бизнезим» ажыктыг болган.
Тускай шериг операциязының киржикчилери болгаш оларның өг-бүле кежигүннери социал керээниң хемчеглерин бирги ээлчегде алыр эргелиг. 2022 чылдан бээр тускай шериг операциязының 168 киржикчизиболгаш оларның өг-бүлезиниң 106 кежигүннери социал керээлерни чарган. Ниитизи-биле 138 кижи боттарының сайгарлыкчы ажыл-херээн ажыткан. Хууда дузалал ажыл-агыйын хөгжүдер акша-хөреңгини тускай шериг операциязының 136 киржикчизи болгаш оларның өг-бүле кежигүннери алган.
Тускай шериг операциязының зоназындан ээп чанып келген шериг албанныгларны ажылга хаара тудары күрүне эрге-чагырга органнарынга база шупту ажыл берикчилеринге мурнады шиитпирлээр айтырыг болур ужурлуг. Өөредилге черлери оларга немелде профессионал белеткел болгаш эде өөренир аргаларны хандырар ужурлуг.
ТШО киржикчилеринге социал деткимче хемчеглерин боттандырары-биле 2022 чылдан 2024 чылга чедир республика бюджединден 1 миллиард ажыг рубльди үндүрген. 2025 чылда ол 1 млрд 454 сая рубль болур.
Эрткен чылын ТШО киржикчилериниң өг-бүлелеринде 5-тен 11-ги класстарның өөреникчилеринге чемненген чарыгдалдарынга кезек компенсация, 1-ден 11-ги класстарга чедир өөреникчилерге хөй-ниити транспортунга халас чоруур, 4,5 муң ажыг уругларны хаара туткан уруглар садтарында ада-ие төлевирлеринден хостаар дээн ышкаш деткимче хемчеглерин киирген.
Деткимче пакединде база бир херектиг хемчег немешкен – дайынчы балыгланыышкын дээш чаңгыс катап бээр төлевирни бо чылдан эгелеп республика бюджединден төлээр.
Тускай шериг операциязының киржикчилеринге болгаш оларның өг-бүлелеринге күрүне деткимчезиниң хемчеглери бо чылын долузу-биле уламчылаар. Оон аңгыда янзы-бүрү албан черлериниң көргүзүп турар дузазы ажык-чарлыг, тускай шериг операциязының киржикчи бүрүзүнге болгаш оларның өг-бүле кежигүннеринге шуутбилдингир болур ужурлуг, а ол бүгүнү «чаңгыс көзенектен» көргүзери чугула. Хөй талалыг ажыл-чорудулгалыг төп-биле кады Күш-ажыл яамызы тускай шериг операциязының киржикчилеринден документилерни чаңгыс билдириишкингехүлээп алгаш, деткимчени көргүзер кылдыр харыысалгалыг күрүне албан черлеринче ол дораан чоруй баарын хандырар херек.
Тываның кандыг-даа чурттакчызынга карманда чедингир эптиг тайылбырлакчы апаар – республикада амыдыралдың аңгы-аңгы байдалдарынга таварышкан өг-бүлелерни амгы үеде деткип турар хемчеглер дугайында чат-ботту ажылдадыр дээн Күш-ажыл яамызының практиказын деткип тур мен.
Республика шериг албанныгларга гуманитарлыг дуза чыылдазын болгаш деткимче көргүзер ажылды уламчылап турар. Республиканың шупту муниципалдыг тургузугларында 120волонтёр пунктулары тургустунган. Дайын хөделиишкиннери эгелээнден бээр Тыва ТШО зоназынче 360 тонна гуманитарлыг чүъктү, 230 ажыг транспорт аймаан чоруткан. Мурнуку одуругда шериглерниң дилээ-биле тодаргай болгаш херектиг апарган ажылдар ам-даа уламчылаар.
Хүндүлүг депутаттар! Тываның социал болгаш экономиктиг сайзыралынче,тургузукчу күш-ажылче, чүнү-даа мурнай Тиилелге дээш шериг хереглелдерни деткииринге республиканың чурттакчылары идепкейжи чоруун көргүзүп турар. Ол ышкаш идегелдиг тыл болуп, бурунгаар шимчээшкинни хандырары – бистиң кол сорулгавыс.
Бо берге үелерде республикада экономиктиг турум чорукту, амгы инфраструктураны хевирлээри, хөгжүлдениң стратегтиг сорулгаларын чада аайы-биле шиитпирлээрин кадагалап арттырар талазы-биле бүгү-ле бар хемчеглерни ап турар бис.
Чазактың ажыл-чорудулгазының дугайында отчётка эрткен чылда ажылдаанының тодаргай түңнелдерин көөр бис. Ооң белеткели чоруп турар, албан ёзунуң статистиктиг медээлери тодараттынган соонда, Дээди Хуралдың депутаттарынга таныштырар.
Ам Тываның экономиктиг болгаш социал хөгжүлдези дээш бистиң командавыстың чүгле 2025 чылда эвес, а эрткен чылдарда ажылдаанынга ниити демдекти берип көрейн.
Сөөлгү беш чылдареспубликаның экономиказы эки бурунгаарлаашкынны көргүскенин кол көргүзүглер бадыткаан. Ол үе дургузунда каттышкан регионалдыг продуктунуңхемчээли 19 ажыг хууга өскен. Тыва чурттакчы чоннуң садып алыр арга-шинээниң улгатканын херечилээн үүрмек садыглаашкын саарылгазының база чурттакчы чоннуң боттуг акша орулгалары өскениниң темпизи-биле Сибирь федералдыг округта мурнуку турушту ээлээн.
Бизнести чорударынга таарымчалыг байдалдар база деткимче хемчеглери сайгарлыкчы чорук субъектилериниң биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорук адырында ажылдап турарларның санын көвүдедиринге идиг болган. Сөөлгү беш чылда субъектилер саны – 40 хууга, а ол адырда ажылдап турарлар саны – 2,3 катапкөвүдээн.
Федералдыг үндүрүг хоойлужудулгазында өскерлиишкиннер киргени-биле, деткимчениң немелде хемчеглерин киирер дугайында шиитпирни хүлээп алган бис. Бо чылын республика девискээринде 60 сая рубль чедир орулганың кызыгаарын арттырарынга 8 база 20 хуу хемчээлдиг хууга үндүрүг ставказын көрген. «Үндүрүг онаалдазының автоматчыткан бөдүүн системазы» тускай үндүрүг чуруму ажылдап эгелээн.
Чурттуң Президентизиниң деткимчезин алган идеяны, шилчилге чадазынче киреринге бо үндүрүг чурумун дүрген тайылбырлап эгелеп, херек кырында ажыглаарын диледим.
Оон аңгыда биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорукка саң-хөө деткимчезин улгаттырып турар бис. Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускай программазы-биле кады күрүнениң бүгү программаларындан деткимчениң ниити түңү чартык миллиард рубль ажа бээр.
Сөөлгү беш чылда кол капиталче инвестицияларның хемчээли 2,8 катап өскен. Чаа бүдүрүлге объектилерин ажыдар, чаа ажылчын олуттарны тургузар, социал инфраструктураны чаартыр аргаларывыс элээн улгаткан.
Чаа чылдың баштайгы хүннеринде чурттуң Президентизи Владимир Путин федералдыг чазакка, Россияның Банкызынга база Россия Федерациязының субъектилеринге чурттуң экономиктиг өзүлде темпизин катап тургузарынга, инвестиция идепкейин көдүреринге, инфляцияны 4-5 хуу деңнелге арттырып тургаш, адырлар иштинде айтырыгларны шиитпирлээр даалгалар даңзызын бадылаан.
Президентиниң даалгаларын күүседири-биле улуг ажылды кылыр апаар бис. Каттышкан регионалдыг продукт өзүлдезиниң чогуур темпизин хандырар дээш, социал-экономиктиг хөгжүлдениң баш бурунгаар санаашкыннарын эдер, немелде хемчеглернитодарадыр, республиканың бүдүрүлге комплекизин калбартыр, күрүне деткимчезиниң чаа хемчеглерин чедимчелиг ажыглаар ужурлуг бис.
Хүндүлүг чаңгыс чер чурттугларым! Бистиң национал лидеривис, Россияның Президентизи Владимир Владимирович Путинниң бистиң мурнувуска тургускан сорулгаларның дугайында чугаалап тура, Тывага доктаамал көргүзүп келген деткимчези, чамдыкта бөдүүн эвес болгаш республиканың келир үеде хөгжүлдезин хөй чылдар бурунгаар тодарадыр стратегтиг айтырыгларны шиитпирлээринге дузазы дээш Президентиниң бодунга болгаш чурттуң Чазаанга өөрүп четтиргеним илереттим.
Стратегтиг эгелээшкиннеривисти, бирги ээлчегде, Тыва таварты Моол болгаш Кыдатче транспорт коридорларын тургузарын туруштуг деткип турар бис. Бо эгелээшкиннер Россияның кол экономиктиг шуулганнарынга таныштырган болгаш федералдыг чазактың кол хүн чурумунче база Сибирьниң хөгжүлдезиниң стратегтиг документилеринче кирген.
Кызыгаарлар кежир автомобиль коридорунда кол звено болур «Хандагайты» автомобиль эрттирилге пунктузун эде чаартыр ажылдар төнчү чадазында келген. Тывага тускай экономиктиг зонаны тудары ажыл-агыйжы идепкейни өстүреринге эки байдалдарны тургузар кылдыр көрүп турар бис.
Санкт-Петербургтуң экономиктиг шуулганынга Тыва Республика таварты Россия– Моол – Кыдат Төп-Евразийжи транспорт коридорунуң экономиктиг үндезинин белеткээр дугайында дугуржулгагаатты Красноярск край, Хакас Республика база «Стратегтиг бот-идепкейлер төвү» фонд-биле салган бис. Бо документини ажылдап кылыры дооступ турар.
Бистиң стратегтиг эгелээшкиннеривис республиканың даштыкы экономиктиг харылзааларын хөгжүдеринге идигни берген. Россияның Даштыкы херектер яамызының Красноярск хоорайда төлээ чериниң болгаш даштыкы компанияларның делегациязы Тывага ажыл албан аайы-биле кээп чораан.
Бистиң бот-идепкейивис-биле Россияның кол федералдыг яамылары, Енисей Сибирьниң регион удуртукчулары, моол болгаш кыдат компанияларның төлээлери киришкен үш талалыг ажылчын ужуражылга болган. Увс аймааның 100 чыл оюнуң байырлалынга Моолдуң Президентизи-биле ужуражыр аас-кежиктиг болдум. Кыдаттың болгаш Моолдуң онза болгаш бүрүн эргелиг элчиннери-биле хууда ужуражылгаларым чугула черни ээлээн.
Хүндүлүг коллегалар! Чоннуң амыдырал-чуртталгазын дорт экижидер элээн каш тодаргай чедиишкиннерни онзалап демдеглээри чугула деп санап тур мен.
Бир дугаарында, чуртталга бажыңнарын тударынга бурунгаар базым-дыр. Эрткен чылын республикада 467 муң дөрбелчин метр хире чуртталга бажыңнары дужааттынган. Эрткен 2024 чылда ажыглалче киргенинден 37 хуу хөй. А 2020 чыл-биле деңнээрге, Тывада дужааган чуртталга бажыңнарының хемчээли 4,2 катап хөй.
2021 чылдан бээр хөй аал чурттаар 75 бажыңны ажыглалче киирген. Амгы үеде 52 бажыңны тудуп турар, ол тудугларже салган инвестицияның түңү 17 млрд рубль ажа берген.
Инфраструктура болгаш казначейство чээлилери дээн ышкаш Күрүнениң деткимчезин чедимчелиг ажыглап турар бис, дөрт чаа микрорайоннар — «Спутникте 3 база 4 кварталдар», «Мөңгүн», «Полигонный» база «Иркутский» комплекстиг хөгжүлдезинге элээн дузалаар.
Тывада чылда 2 хуулуг чиигелделиг ипотекапрограммазы улуг ужур-дузалыг болган. Ол эң херек болгаш социал үре-түңнелдиг болганын бадыткаан. Бо хүнге чедир 3359 өг-бүле чиигелделиг чээлилерни алган.Эрткен чылын 1000 чиигелделиг ипотекаларны берген.
Хүндүлүг коллегалар! Эвээш дизе 1000 ипотека чээлизи бээр планныг программаны 2026 чылда узадыр дугайында бистиң саналывысты чурттуң удуртулгазы деткээнин өөрүшкү-биле дыңнадып тур мен.
Чуртталга бажыңнарының тудуунуң элээн көвүдээни регионнуң үлетпүрүнге эки салдарны чедирген. Чаа чуртталга бажыңнарын болгаш социал объектилерни ажыглалче кииргени электри энергиязының болгаш суг хандырылга база суг дамчыдар адырда бүдүрүлге хемчээлин бедиткен. Тудуг материалдарын бүдүрери уламчылап турар. Сөөлгү беш чылда 18,5 сая ажыг тууйбуну бүдүрген бис. Эрткен чылын Тываның бот-тускай хөгжүлде программазы-биле бетон, бетондан база демир-бетондан кылыглар бүдүрер төлевилелдерни деткээн. Ол продукцияның ниити хемчээли 300 муң кубометр четкен.
Энергетика адырында федералдыг чазактың бадылааны Тывада үлетпүр болгаш социал адырларда инвестиция төлевилелдеринге энергия хандырылгазының комплекстиг планының бирги чадазы доозулган. Бо бирги чадада «Кызылская», «Туран» база «Означенное» подстанциялары – үш кол объектини эде чаарткан соонда, ажыглалче киирген. Шушенская-Туран чырык шугумунуң тудуу доозулган.
Бо чылын Кызыл агломерациязының хөгжүлдезинге кол черни ээлеп турар «Туран–Кызыл» ийиги магистраль шугумунуң тудуу эгелээр. Кызыл хоорайда «Эне-Сай» чаа подстанция тудуунуң акшаландырыышкын дөзүнге федералдыг чазактан чөпшээрел алыры-биле идепкейлиг ажылдап турар бис.
Шагаан-Арыг биле Ак-Довурак хоорайларда аварийлиг чылыг объектилерин солуур херек. Амгы үеде белен Шагаан-Арыг хоорайда объектиниң төлевилел документациязын улаштыр шимчедип, Ак-Довурак хоорайны чылыг-биле хандырар чаа чылыг дөзүнге техниктиг документацияны тургузарынче шилчиир бис.
Бо бүгү төлевилелдерниң күүселдези республиканың келир он-он чылдарда хөгжүлдезинге быжыг үндезинни тургузар.
Агаарның шынарын экижидер болгаш коммуналдыг кадыг боктар болбаазырадыр айтырыгларны шиитпирлээри «Экологтуг чаагай чорук» национал төлевилелдиң «Арыг агаар» база «Экономиктиг долгандырыг» деп федералдыг төлевилелдерже кирген.
Кызылда агаар хирлендирер бүдүмелдерни эвээжедири көрдүнген хемчеглерниң комплекстиг планынРоссия Чазааның айтыышкыны-биле бадылаан. Росчетки, Газпром, Энергетика яамызының структуралары-биле кады бистиң найысылалывысты чылыдарының таарымчалыг аргаларын тывар дээш идепкейлиг ажылдап турар бис. Электри энергиязының тарифтерин таарымчалыг кылыры – электри-биле одалгажешилчиир айтырыгны шиитпирлээрде, кол черни ээлеп турар. Бо айтырыг бистиң доктаамал кичээнгейивисте турар.
Боктар болбаазырадыр талазы-биле капиталдыг грантыны эки камгалап алганывыс кол чедиишкин болган. «Экологтуг чаагай чорук» национал төлевилел ёзугаар федералдыг субсидия алыр Россияның беш регионунуң санынче Тыва база кирген.
Ынчангаш республика бо чылын тудугну эгелээр, а кадыг бокту болбаазырадыр амгы үениң чаа комплекизи 2028 чылга чедир ажыглалче кирер ужурлуг.
Бо дээрге дыка нарын болгаш улуг хемчээлдиг төлевилелдер-дир. Олар чаңгыс чыл дургузунда күүсеттинмес, ынчалза-даа хүн бүрүде тура-соруктуг ажылывыс-биле сорулгавысты чоокшуладыптарынга бүзүрээр мен.
Агроүлетпүр комплекизин деткиири-биле улуг хемчээлдиг хемчеглер боттанып турар. 2025 чылда кол айтырыгларны шиитпирлээн, оларның аразында «Бот-тускай программа» езугаар көдээ ажыл-агый болбаазырадылга инфраструктуразын тударын уламчылап, суггат системаларын эде чаартып, уксаажыдылга ажылын хөгжүткен.
Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускай программа шугумунуң деткимчези-биле 2025 чылда Кызыл биле Улуг-Хем кожууннарда мал аайлаар, эът болбаазырадыр болгаш консервалаар, колбаса кылыгларын үндүрер бүдүрүлгелер ажыглалче кирген.
Ийи болбаазырадылга төлевилели – Таңды кожуунда эъттен консервалар бүдүрер модульдуг цех болгаш Кызыл кожуунда хоолулуг мал чеминиң бүдүрүлгези боттанып турар. Бо чылын ол бүдүрүлгелерни ажыглалче киирип, Бии-Хем кожуунда тараа шыгжаар черни ажыдарын планнаан.
Мал чеминиң бүдүрүлгезин хөгжүдери мелиорация ажылдарындан дорт хамааржыр. Эрткен чылын Россияның Көдээ ажыл-агый яамызының деткимчези-биле «Барлык» суггарылга системазын, ол ышкаш «Алаш» бугазын катап тургузуп, эде чаартыр ажылдарны чорудуп, аңаа суг чаштырар машиналарны саткан.
Россияның Көдээ ажыл-агый яамызының бадылааны 10 төлевилели-биле 2026 чылда 5,6 муң ажыг гектар девискээрге ажылдар кылдынган. Ооң иштинде бир муң ажыг гектар девискээрни суггарар Мажалык биле Дүрген суггарылга системаларын эде чаартыр болгаш техниктиг чепсеглээшкинин хандырар төлевилелдерни бадылаан.
Чоокку чылдарда суггарылга четкизин бүрүнү-биле катап тургузуптарга, 2030 чылга чедир мал чеми болгаш өске-даа культуралар тарыыр суггат шөлү 42 муң га чедир улгадыр.
Чеди ажыл-агый малдың продуктулуг чоруун бедидер дээш, Россияның башкарыкчы эртем институттары-биле кады ажылдап, өске регионнарның арга-дуржулгазын ап, уксаажыдылга ажылын чорудуп турар. Аңгы-аңгы чадаларда чоруткан ол ажыл хой эъдин болгаш дүгүн бүдүрериниң көргүзүглеринде элээн өзүлде барын бадыткаан.
Республиканың транспорт харылзаазы экижээн. Агаар аргыжылгазы хөгжүп турар. 2022-2023 чылдарда Кызыл аэропортунуң улуг чаартылгазы доозулган, делегей чергелиг кызыгаар эрттирилге пунктузу ажыттынган. Эрткен июньда Моолдуң найысылалы Улан-Баторже сезоннуг доктаамал рейстер ужуп эгелээн. Ол угланыышкынга ужудуушкуннар херек дээрзин рейстерниң долу бооп турары бадыткаан.
Сөөлгү беш чылда Кызыл аэропорту таварыштыр пассажирлер аргыжылгазы 2,6 катап өскен.Тываның ыраккы кожууннарынче агаар аргыжылгазы экижээн. Эрткен чылын Кызыл – Новосибирск – Кызыл авиарейстиң санын неделяда 11 катап улгаттырган бис. S7 Airlines (Сибирь) авиакомпания бо чылдың июньдан эгелеп Кызыл – Москва – Кызыл дорт рейске каттыжар. Кызылдан Красноярск, Улан-Удэ, Новосибирскче субсидиялыг рейстер улаштыр ужудар.
Тывадан хөй студентилерлиг база чаңгыс чер чурттугларывыс хөйү-биле эмчи дузазын ап турары Кызыл биле Томск аразынга дорт рейсти субсидиялаарын Томск облазының удуртулгазы деткип турарын дыңнадып тур мен. Росавиацияның талазындан база деткимче бар. Амгы үеде бо рейсти кылып шыдаар авиасөөртүкчүлерни дилеп турар.
Автомобиль транспорту болгаш орук ажыл-агый хөгжүлдезин дараазында чугаалажыр бис.
Россияның Президентизиниң эгелээни национал төлевилелдериниңТывада боттанылгазы канчаар-даа аажок улуг дээрзин өөрүшкү-биле демдеглеп тур мен. Ол дээрге социал инфраструктураны чаартыр онзагай арга-дыр. Ниитизи-биле 2021 чылдан тура республикада 33,3 миллиард рубльге 1300 ажыг объектилерни тудуп, капитал септелгелерни чорудуп чаарткан. Тываның булуң бүрүзүндечаа болгаш чаарттынган объектилер көстүп келген.
Чүгле “Кадык камгалал” национал төлевилел-биле безин республикада 34 фельдшер-акушер пунктуларын болгаш 12 эмнелге амбулаторияларын туткаш, ажыглалче киирген, 21 эмнелге черинге капитал септелгени чоруткан.
“Демография” национал төлевилел-биле 52 объектини тудуп, капитал септелгени кылган. Ооң иштинде 8 уруглар садын, 19 чонну ажылга хаара тудар төптерничаарткан. “Культура” төлевилели-биле болгаш республиканың бодунуң программалары-биле 63 объектини тудуп чаарткан.
“Айыыл чок шынарлыг оруктар” национал төлевилел болгаш өске-даа хемчеглер ачызында ниити узуну 700 ажыг км 283 автомобиль оруктарын чогуур байдалынче киирген. Ооң иштинде 1000 ажыг метр хемчээлдиг 20 көвүрүг база кирип турар.
2025 чылда республикага амгы үениң чаа өөредилге шөлүн тургузарының кол чадазы доозулган. Президентиниң айтыышкыны-биле сөөлгү беш чылда 11 чаа школа ажыттынган, 55 өөредилге черинге капитал септелгени чоруткан. Чүгле эрткен чылын безин 6 чаа школаны ажыткан бис. Кыска үе иштинде 9 муң ажыг өөреникчиге чаа олуттарны тургускан бис. Бо дээрге Тываның төөгүзүнге туруп көрбээн чедиишкин-дир.
Бис аңаа доктаавас бис. Бо хүнде кичээнгей биче хемчээлдиг чаа школалар тударынче шилчээн. Амгы үеде ындыг өөредилге черлерин тудар программалар-биле ажылдап турар бис.
Уруглар садтарында олуттарның чедишпезин өөренип көргеш, Кызыл хоорайның чаа микрорайоннарынга уруглар садтарын тудар акшаландырыышкынны республиканың Чазаа дилеп турар. Оларның бирээзи Вавилин ээтпээнде туттунуп эгелей берген. Бо чылын Кызыл-Мажалык болгаш Ак-Тал суурларда уруглар садтарынга капитал септелгени чорударын планнап турар. 2027 чылда шак ындыг ажылдарны хары угда 6 уруглар садынга кылыр сорулга салдынган.
Бо ажылче Тывада ажылдап турар улуг инвесторларны хаара тудары чугула. Чогумчалыг чижектер бар: «Эльбрусметалл-литий» компанияның киржилгези-биле Качык суурда школаны септеп, Эрзин кожууннуң төвүнде модульдуг спорт залын туткан. Бо чылын «Лунсин» компаниязы Тожу кожуунга уруглар садын тудуп эгелээр.
Хүндүлүг эштер! Амгы үениң өөредилге инфраструктуразын хевирлээринче улуг кичээнгейни салып турарывысты көрүп тур силер. Ынчалза-даа бистиң школаларга болгаш уруглар садтарынга ажы-төлге эртем-билиин база ынакшылын харам чокка өргүп чоруур шыырак билиглиг специалистер, бедик класстың педагогтары ажылдаары эң-не чугула дээрзин сактып алыр херек. Ындыг кижилерни өөредилге адырынче хаара тудары, билиин бедидер болгаш белеткээрин организастаары, оларның амыдырап-чурттаарынга эптиг байдалдарны тургузары — чүгле республиканың Өөредилге яамызының эвес, бүгү кожууннарның тус чер эрге-чагыргаларының кол сорулгазы.
2026 чылды Школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң чылы кылдыр Россия Федерациязының Чырыдыышкын яамызы чарлаан. Бо эгелээшкин школа назыны четпээн уругларның кижизидилгезиниң болгаш сайзыралының шынарын бедидеринче, уруглар садтарының инфраструктуразын экижидеринче, башкыларны деткииринче угланган. Тывада Школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң чылының хемчеглерин боттандырар төлевилелдиң планын ажылдап кылган. Ол өөредилге адырынга ажыктыг болур. Ол ышкаш республиканың Өөредилге яамызының “Тыва Республиканың школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы” деп шаңналды киирер дугайында саналын база деткип тур мен.
Чоокку 3 чыл дургузунда национал төлевилелдер дузазы-биле ниитизи-биле 35 миллиард рубльге 374 объектини тудары, септээри, чаартыры планнаттынган.
Мурнувуста ажыл ам-даа хөй. Бүгү-ле сонуургалдыг тургузуглардан шыңгыы чурум болгаш быжыг харылзаа негеттинип турар. Республиканың Төлевилелдер офизиниң харыысалгазын болгаш ажылының чурумун чаартырын диледим.
Россияның Президентизиниң шалың төлевириниң эң эвээш хемчээлинбедидер талазы-биле стратегтиг эгелээшкиннери база Россияның ажы-төлдүг өг-бүлелеринге деткимче хемчеглери чуртта, ооң иштинде Тывада база, кол социал көргүзүглерни экижидеринге улуг салдарлыг болган. 2021-ден 2025 чылга чедир, беш чыл дургузунда, ол көргүзүглер элээн экижээн. Республикада чоннуң орулгалары өскен, ядыы-түреңги чоруктуң деңнели 8,3 хууга эвээжээн, ниитизи-биле ажыл чок кижилерниң саны 3,3 катап эвээжээн.
2020 чылда социал керээ программазы эгелээнден бээр барык 15 муң хире өг-бүле орулгазын көвүдедип шыдаан дээрзин анализ көргүскен.
Хүндүлүг коллегалар! Россияның хөй-хөй регионнарының демографтыг кризиске таварышканы, делегей чергелиг чидиг айтырыгларның бирээзи апарган. Тыва база чамдык берге айтырыгларда таваржып турар. Оларның бирээзи – ажы-төлдүң эвээш төрүттүнүп турары.
Хөй ажы-төлдүг өг-бүле норма апаар дээрзин Владимир Владимирович Путин Демографтыг политика чөвүлелинге демдеглээн. Ол сөстер чаңчылчаан хөй ажы-төлдүг тыва чонга хамааржыр. Бистиң кол угланыышкынывыс – эп-найыралдыг, чедимчелиг, эрес-кежээ өг-бүле. Ооң-биле чергелештир өг-бүлениң орулгалары биле аныяк салгалдың хөй ажы-төлдүг болурунга сонуургалының аразында деңнелди хандырар херек. Бо айтырыгларны шиитпирлээринче угланган социал эгелээшкиннерни грантылар-биле деткииринге белен бис.
Бо чылдан тура федералдыг чазак өг-бүлелер деткиир улуг программаны эгелээр. Бүгү-ле чаа деткимче хемчеглеринге киржири чугула. Күүсекчи болгаш муниципалдыг чазак-чагырга удуртукчулары боттарының ажылының бүгү адырларында өг-бүлелерже угланган аргаларны хандырар база шупту организацияларже корпоративтиг демографтыг стандартты киирер ужурлуг. Чоокта чаа бистиң демографтыг чөвүлеливиске хүлээп алган шиитпирлер айтырыг чокка күүсеттинер.
Чазактың социал блогундан бо ажылды хандырарын диледим.
Өг-бүлелерге чүгле материалдыг эвес, а сагыш-сеткил талазы-биле база деткимче херек. 2024 чылда Россияның Президентизи бистиң чаңгыс чер чурттуувус Айнааш Ондарга “Маадыр ие” деп хүндүлүг атты тывыскан. Чоокта чаа Ирина, Азиат Монгуштарның өг-бүлези “Ада-иениң алдары” деп орденниң медалы-биле шаңнаткан.
Тывада өг-бүлелерни сагыш-сеткил талазы-биле деткиир хемчеглер база бар. Сентябрьның 3 дугаар субботазында Хөй ажы-төлдүг өг-бүле хүнүн чылдың-на демдеглеп эрттирерин эрткен чылын бадылаан. Ол ышкаш өг-бүле туткандан бээр 50 чыл ашкан база ажы-төлүн төлептиг кижизидип чоруур өг-бүлелерге тыпсыр “Өг-бүлениң үнелелдерин камгалап арттырганы дээш” деп медальды республиканың шаңналдар системазынче киирген.
Оон ыңай Тыва Республиканың харагалзал болгаш ажаал-тежээл чериниң ажылдакчызының хүнүн тургузар дугайында чарлыкка атты салган. Ону чылдың-на май 18-те демдеглээр.
База бир кол чүүлдү чугула деп демдегледим – ол дээрге ажы-төлдүң айыыл чок чоруу, оларның кадыкшылынче сагыш салыры, өг-бүледе, уруглар садында, школада психологтуг таарымчалыг байдал, интернетте бузурукчулардан камгалаары. Ынчангаш ажы-төлдүң айыыл чок чоруунуң болгаш оларны деткиириниң талазы-биле республика төлевилелинажылдап кылыр.
Хүндүлүг депутаттар! Чылдың төнчүзүнде Күрүне чөвүлелиниң хуралынга кадрларны белеткээриниң айтырыгларын чугаалажып көрген. “Кадрлар айтырыы чүгле бүгүдеге чугула эвес, олар амгы үеде бистиң чуртувустуң хөгжүлдезиниң үндезини апарган” – деп, чурттуң Президентизи Владимир Владимирович Путин чугаалаан.
Инженер кадрларны белеткээринче улуг кичээнгейни салганын билир силер. Эрткен чылда республиканың бүдүрүлгелеринге даг техниказы, транспорт, тудуг болгаш энергетика талазы-биле ортумак звенонуң 1100 ажыг карларын белеткээн.
“Профессионалитет” федералдыг программаның иштинде үш кластерлер республикада боттанып турар. Бо чылын агроүлетпүр, тудуг болгаш даг техникумунуң өөредилге корпустарынга болгаш сургуулдарның ниити чуртталга бажыңнарынга капитал септелгени кылыр.
“АПК-га кадрлар” деп федералдыг төлевилелдиң угланыышкыны-биле республикада агрокласстартургустунган. Эрткен чылда Тываның күрүне университединге энергокласс ажыттынган. Бо чылда “даг херээ” талазы-биле инженерлер клазын инвесторлар-биле демнежип тургузары чугула.
Инвесторларның киржилгези-биле улуг инвестиция төлевилелдерин кадрлар-биле хандырар дугайында чөвүлел хуралды бо чылдың март айда эрттирерин планнап турар мен. Өңнүг болгаш ховар металлдар бар Ак-Суг болгаш Тастыг курлавырларын шиңгээдип ап тура, бо улуг төлевилелдерниң кол чадаларының аайы-биле кадрларны белеткээриниң айтырыгларын таарыштырары чугула апарган. Тудугнуң болгаш бүдүрүлгениң кайы чадаларынга, кайы чылда кадрларны белеткээрин билир ужурлуг бис.
Тывада кирип келген улуг компаниялар республиканың девискээринде объектилеринге студентилерниң стажировка эрттирер шөлдерни тургузары эргежок чугула.
Дараазында 10–15 чылдар кончуг улуг технологтуг өскерлиишкиннерниң үези апаар. Өөредилге адырының шупту чадаларынга ол системниг өскерилгелерге белен болурхерек. Аңгы-аңгы адырларның яамылары, бүдүрүлгелери болгаш бизнес-биле сырый харылзажып тургаш, Тываның күрүне университединиң хөгжүлдезиниң чаа программаларын сайгарар болгаш белеткээр херек. Боттары сайгара боданып шыдаар профессионалдарны болгаш специалистерни белеткээри эң чугула сорулга дээрзин Владимир Владимирович Путин демдеглээн.
Хүндүлүг эштер! Республиканың чедиишкинниг хөгжүүрүнүң байдалдарының бирээзи бүгү талазы-биле айыыл чок чорук — кудумчуларга болгаш оруктарга корум-чурум үрээр чорукту болдурбазының хемчеглерин баш бурунгаар алыры, информастыг болгаш сан-чурагайлыг технологиялар ажыглап мөлчүүр чорук-биле холбаалыг айыылдарны чайладыры.
Кем-херек үүлгедир чорукту чавырылдырар дээш, сөөлгү беш чылдарда эвээш эвес күштү үндүрген бис. Кем-херектерни дагын катап үүлгедирин, назы четпээннерниң корум-чурум үрээрин эвээжедири, хөй-ниити черлеринге чурумну тударынга шыңгыы кичээнгейни салып турдувус. Ол эки түңнелдерлиг болду. 2021 чылдан бээр кем-херек үүлгедири 34,4 хууга эвээжээн. Арага продукциязын хоойлу-дүрүмге чөрүштүр садар чорук-биле демисел дээштиг болганының херечизи – кижилерниң эзирик кем-херек үүлгедири эвээжээни. Бо чүүл хынамчалыг болурун, ылаптыг хемчеглерни алырын болгаш суларгай болбазын негеп турар.
Ынчалза-даа информас-телехарылзаалар технологияларын ажыглап, наркотиктерни садары көвүдээнин эрткен чылдың түңнелдери көргүскен. Орук-транспорт озал-ондаанга кижилерниң өлүр чоруунуң саны чурттуң регионнарының аразындан Тывада эң хөй. Ындыг байдал шиитпирлиг хемчеглерни алырын негей берген.
2026 чылда кем-херек үүлгедир чорук-биле демиселдиң Ведомстволар аразының чаа комплекстиг планын чоокку хүннерде бадыладывыс, ооң кол сорулгазы – хоойлу-дүрүм камгалалының органнарының, регионнуң эрге-чагырга органнарының болгаш хөй-ниити организацияларының кады ажылдажылгазын дээштиг башкарары.
Хүндүлүг депутаттар! Бөгүн бистиң чуртувустуң келир үези шиитпирлеттинип турда, чурттуң хоойлу-дүрүм камгалалының органнары боттарының күжениишкиннерин экстремизм, терроризм, организастыг кем-херек үүлгедиглери, коррупция болгаш албан-дужаалажыглап үүлгеткен кем-херектер үүлгедиглери-биле демиселче угландырган.
Янзы-бүрү социал бөлүктерниң төлээлериниң аразынга чөрүлдээлерни үндүрүп, националдар аразынга үскүлежиишкиннерни болдуруп, хамаатыларның эрге-ажыктарын болгаш хостуг чоруун хажыдып, бот-боттарын көөр хөөн чок чорукту тывылдырып, ниитилелди сандарадыр дээн семээшкиннер Тывада барын хараадал-биле эскерип тур бис. Бистиң республикага көстүп көрбээн террорисчи угланыышкынныг хөделиишкиннерниң чамдык фактылары бар.
Ындыг хөделиишкиннерге тус черде сандарадыкчы күштерден аңгыда, даштыкы чурттарның тускай сорулгалыг албан черлериниң салдары бар дээрзи билдинип турар. Эң ылаңгыя бо чылда чугула соңгулда кампанияларының үезинде ындыг чүүлдерни болдуруп болбас, оларны дораан-на шиитпирлии-биле чок кылыр апаар. Бо сорулгаларны хоойлу-дүрүм камгалалының органнары күүседип шыдаарынга бүзүрелдиг мен.
Хүндүлүг депутаттар! 2021 чылдан бээр республиканың Чазааның ажыл-чорудулгазын чурттакчы чоннуң хереглелдеринче угландырган. Ооң үндезининге “Улусчу программаны” хевирлеп кылган. Беш чыл дургузунда эвээш эвес ажыл кылдынган. Көдээде оруктарны, Кызылда кудумчуларны септээр болгаш тударының улуг программазын боттандырган, республиканың акша-хөреңгизи-биле аварийлиг байдалдыг хөй социал объектилерни септээн, суг колонкаларын туткан, республика иштинге пассажирлер аргыштырар маршруттарны организастаан. “Улусчу көвүрүг” төлевилел чурттакчы чоннуң эки үнелелин алган. Эң-не чидиг айтырыгларның бирээзин шиитпирлээр аргалыг бол- ган – өскүс уруглар эрге-байдалдыг хамаатыларга туткан чүс ажыг бажыңнарны электри энергиязы-биле хандырган болгаш кижилер бажыңнарда чурттай берген.
Республиканың чурттакчыларының негелделери стоматология албанын сайзырадырының программазын бадылаарынга, медицинаның дүрген дуза албанын төпчүдеринге идиг болган. Ортопедия албанын катап тургузары база чугула апарган.
Чурттакчыларның хөй санныг негелделери ёзугаар “Россети Сибирь Тываэнерго” бүдүрүлге Вавилин ээтпээнде болгаш огород-сад эштежилгелеринде, ол ышкаш ыракта чурттакчылыг черлерде электри четкилериниң модернизациязын бо чылда эгелээн.
“Тиилелге” спорту-культура төвүн ажытканындан аңгыда, “Вавилин ээтпээ” микрорайонда күш-культура болгаш спорт залының тудуун бо чылын доозары планнаттынган, “Восток” микрорайонда шак-ла ындыг чаа спорт залының тудуу эгелээн. “Спутник” микрорайонда модульдуг хевирниң эштир бассейнниң тудуун эгелээн бис.
Эргим чаңгыс чер чурттугларым! Кызыл хоорайга спорт комплекизиниң болгаш ажык спортчу шөлдер тудуунче бюджеттен акшаландырыышкынны аңгылап бээр дугайында Россияның Камгалал яамызы шиитпир хүлээп алган дээрзин өөрүшкү-биле дамчыдар-дыр мен. Ол “ЦСКА Тыва” школаның кол баазазы апаар болгаш чүгле шериг албанныгларга эвес, а найысылалдың бүгү чурттакчыларынга спортче хандыкшыыр арганы ажыдып турар. Аңаа тааржыр чер участогун аңгылап бээр чагыг Камгалал яамызындан кирип эгелээн.
“Чоннуң программазы” моон-даа соңгаар улаштыр ажылдаар. Күрүне эрге-чагырга органнарының, тус черниң бот-башкарылгазы, бүгү сонуургалдыг структуралар, оларга немей хууда бизнестиң ажылы республиканың чурттакчыларының доктаамал болгаш өскерлип турар чагыгларынга дүүшкен турар ужурлуг.
Кадрлар политиказын үениң негелдезинге дүүштүр чорудар бис. Күүсекчи эрге-чагыргаже дуржулгалыг, амгы үениң удуртукчулаар технологияларын билир специалистерни хаара тудар бис.
Хүндүлүг коллегалар! Бис келир үеде амыдырал-чуртталгавысты тодарадыр өскерлиишкинниг үе-чадада турар бис. Бистиң сорулга- выс – соондан сүрери эвес, технологияларны чөптүг ажыглавышаан, амгы боттуг бо үени идепкейлиг тургузары.
Кылымал угаан (Искусственный интеллект) – ол абстракция эвес-тир. Ол дээрге республикада бо хүнде ажыглап эгелээн тодаргай херекселдер азы инструментилер-дир. “Айыыл чок хоорай” деп төлевилел иштинде Мегафон-биле кады Кызылга, ооң соонда Шагаан-Арыгга, Чадаанага, Ак-Довуракка кижини арнының биометриязы-биле тодарадып шыдаар видеохайгаарал чорудар камералар салыр ажылды чорудар деп турар бис. Россияның Ажаалга банкызы-биле 2030 чылга чедир чурагайлыг трансформация болгаш кылымал угаан (ИИ) технологиязын хөгжүдер талазы-биле кады ажылдажылганың дугуржулгазын чарган бис.
Кылымал угаан (ИИ) дузазы-биле программаларның айыыл чок болгаш чедимчелиг продуктуларын Тываның кандыг кол адырларынга ажыглап болурун илередир чөвүлээр эргелиг эксперт органын Чазак Даргазының деңнелинге тургузары чугула деп санап тур мен.
Хүндүлүг депутаттар! Бистиң республикавыс Россияда эң-не аныяк республикаларның бирээзи болгай. Чурттакчыларының ортумак назыны 30 хар, 14-тен 35 харга чедир аныяктар 30-ден хөй хууну тургузуп турар.
Тываның аныяктары бо хүнде республиканың хөгжүлдезинче көскү үлүг-хуузун киириштирип эгелээн. Аныяк мергежилиниң тергииннери, сайгарлыкчылар, хөй-ниитижилер чаа социал-экономиктиг, хөй-ниитижи ужур- уткалыг херектерни чорудар шимчедикчи күш болуп турар.
Аныяктарның арга-шинээн ажыдып, боттанылгазын деткииринге чаа экономиканың болгаш информастыг делгемге чедимчелиг навигаторларны тургузары негеттинип турар. Оларның аразында дайын шөлүнден чанып келген тускай шериг операциязының аныяк киржикчилери болгаш көдээ суурлардан аныяктар.
Ийи чыл бурунгаар аныяктар талазы-биле ажыл чорудар структураның деңнелин Яамы чедир бедиткен. Эрткен чылын республиканың Аныяктар политиказының 2030 чылга чедир стратегиязын бадылаан бис.
Эрткен ийи чыл дургузунда 4 аныяктар төвү ажыттынган. Бо чылын Ак-Довуракка аныяктар төвүнүң модульдуг оран-савазы туттунар. Кызылдың Аныяктар өргээзиниң септелгези болгаш дерилгезинче акшаландырыышкынны аңгылаан. Хамыктың ужуру чүгле инфраструктурада эвес. Шупту чүве аныяктарның боттарының идепкейинден, сонуурганчыг продукцияларны кылып, чаа билиглер өөренип алыр күзелинден хамааржыр.
Эргим чаңгыс чер чурттугларым! 2026 чылды чурттуң Президентизи Россияга чоннарның чаңгыс аай деминиң чылы кылдыр чарлаан. Ол 2036 чылга чедир чурттуң бүгү омак-сөөк чоннарының ниити российжи хамааты тускайлаңы, этнокультурлуг онзагайын деткиириниң дугайында тодаргай айтып каан Россия Федерациязының күрүнениң национал политиказының стратегиязынга кончуг тааржып турар.
Тыва Республиканың девискээринде 73 аңгы омак-сөөктүг чон эп-найыралдыг чурттап турар. Олар Россияның чоннарының чаңгыс деминче угланган байлак программалыг шуулганнар, фестивальдар эртип турар. Биче буурай тожу-тывалары, российжи казактарны деткиир ажыл хөгжүп турар. Онза кичээнгей аңгы-аңгы чүдүлгелер аразында хамаарылгаже салдынган. Этнокультура адырында национал шынар талазы-биле каттыштырган 6 элээн улуг болгаш культура-националдыг автономия ажылдап турар.
Москваже Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылының байырлыг ажыдыышкынынга киржир делегацияныбелеткеп алган бис. Тывага чарлаттынган чылга хамаарышкан кандыг хемчеглерни эрттиреривисти бо хүннерде тодарадыр ужурлуг бис.
Хүндүлүг коллегалар!
Бөгүн залда Тываның хөгжүлдезинге эвээш эвес үлүг-хуузун киириштирип, боттарының хамааты туружун быжыг көргүзүп, фронтуда дайынчы чаңгыс чер чурттугларывысты болгаш чаа регионнарны деткиир хемчеглерге доктаамал киржип чоруур культура-националдыг ниитилелдерниң идепкейжилери чедип келген.
Эп-найыралдың болгаш моон-даа соңгаар кады ажылдажылганың демдээ кылдыр оларга байырдан чедирээлиңер!
Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылында Тыва бодун демниг, хөй националдыг солун болгаш хүндүткелдиг регион кылдыр көргүзери чугула. Бо чылын IV делегей чергелиг буддийжи шуулган кол болуушкун болур. Ол дээрге делегейниң хөй-хөй чурттарынга, бир дугаарында, Россияның регионнарынга харылзажырының чаа оруун ажыдып, амгы үениң делегей сорулгаларында буддизмни хөгжүдериниң улуг хемчээлдиг шөлү болур. Шуулган Сибирь федералдыг округка чылдың кол болуушкуннарының бирээзи болур.
Тывага буддиийжи өөредиглерниң идепкейлиг сайзырап турары онзагай национал регион кылдыр тургустунуп, Россияда буддизмни хөгжүлдер үш төптүң бирээзи болур арганы бээр. Бо чугула болуушкунга Россияда православ болгаш өске-даа чаңчылчаан чүдүлгелерниң төлээлери база киржир дээрзинге бүзүрээр мен.
Сарыг шажын кижизидилгезинге болгаш өөредилгезинге улуг кичээнгейни салып тур бис. Россияның буддийжи университеди “Тубтен Шедруб Линг” хүрээзинге ажыттынган. Эрткен чылын Тываның күрүне университеди “Шажын эртемнериниң” мергежилинге өөредип эгелээн.
“Тубтен Шедруб Линг” хүрээзиниң Өөредилге төвү уругларның буддийжи өөредигниң эге билиглерин шиңгээдип алырынга чедиишкинниг болганын бадыткаан. Бо арга-дуржулганы калбартып, бо чылын буддийжи болгаш православ хүрээлерге воскресенье (дыштаныр хүннүң) школаларын тургузуп эгелээр ужурлуг бис. Ол дээрге чаңчылчаан мөзү-шынар болгаш сүлде-сүзүктүң үнелиг чүүлдерин кадагалап, быжыглаар эң-не эки аргаларның бирээзи-дир.
Хүндүлүг коллегалар! Найысылалды болгаш муниципалдыг тургузугларны муң-муң аалчыларның, ооң иштинде албан ёзузунуң даштыкы бөлүктериниң, регионнар делегацияларының, туристерниң аалдап кээринге белеткелди чорудар ужурлуг бис. Шуулганга белеткел бүгү республиканы, сагыш човаачал кижи бүрүзүн, буянныг үүлени үнелеп чоруур бүгү чурттакчыларны каттыштырар ужурлуг.
Бо хүнде найысылалдың өскерилге талазы-биле планнары Кызылдың кудумчуларын экижидер, кол хемчеглер эрттирер черлерни эде чаартыр, бажыңнарның даштыкы хевирин чаартыр планнарны тургузуп турар. Бис чүгле бажыңнарның мурнун чаартыр эвес, а чурттаарынга таарымчалыг кылдыр экижидер, хөй аал чурттаар бажыңнарның подъездилерин, подвалдарын чаартып, шөлдерни чаагайжыдар ажылдарын чорудар ужурлуг бис.
Кызылдың мэриязынга болгаш кожуун чагыргаларынга тус девискээрлерин чаагайжыдарынга бүгү күжүн болгаш курлавырларын, ылаңгыя ажылчын күштү мөөңнээриниң шыңгыы шылгалдазы болур.
«Тыва: чаа овур-хевир, чаа девискээрлер» деп бүгү чурттуң төлевилелин эгелээрин саналдап тур мен. Ол бүгү республикада улуг хемчээлдиг чаагайжыдылга ажылын, чурттакчылыг черлерни болгаш хөй-ниити шөлдерин чаартып, чыл дургузунда уламчылаар арганы бээр. Тус чер чагыргалары база ол ышкаш, шажын черлерни, оларның аразында бүгү чүдүлгелиг черлерни чаартып экижидер болгаш санитарлыг ажаалда ажылдарны кылыр ужурлуг.
Делегей чергелиг буддийжи шуулган чогаадыкчы индустрияның чаа адырларының, эрткен чылын бадылаан хөгжүлде стратегиязының быжыг базымы болур ужурлуг. Бистиң тускайлаң культура продуктуларывыс экономиканы быжыглап, тыва брендини национал болгаш делегей чергелиг деңнелче көдүрүп, чижилгелиг барааннар апаар ужурлуг.
Туризм, культура болгаш спорт адыры амдан тура культура болгаш спорт программазын болгаш туризм ачы-дузазын хандырары-биле штабтыг байдалда ажылдаар ужурлуг. Салым-чаяанныг аныяктарывысты IV делегей чергелиг буддийжи шуулганның шупту хемчеглеринге киржиринче кыйгырып тур мен.
Бо хүнден эгелепДелегей чергелиг буддийжи шуулганның волонтёрлар корпузунче аныяктарны чыып эгелээнин чарлап тур мен.
Хүндүлүг коллегалар! Айыткалымны доозуп тура, Дээди Хуралдың Даргазы Каң-оол Тимурович Даваага база шупту депутаттарга Чазак-биле чогумчалыг, үре-түңнелдиг кады ажылдажылгазы болгаш удур-дедир харылзаазы дээш, социал ужур-уткалыг эгелээшкиннерни деткиири дээш, тускай шериг операцияларының киржикчилеринге болгаш оларның өг-бүлелеринге дуза чедиреринге киржилгези дээш өөрүп четтиргенимни илередип тур мен. Тываның чонунга чаагай чорук дээш моон-даа соңгаар парламент-биле кады ажылдаарывыска бүзүрээр мен.
Бо чыл Россияга улуг ниитилел-политиктиг ужур-уткалыг чыл болур. Күрүне Думазының депутаттарының соңгулдалары база Тывага республиканың дээди албан-дужаалдыг кижизиниң соңгулдалары болур. Чазак, регионнарның күүсекчи эрге-чагырга органнары, тус чер чагыргалары соңгулда кампанияларынга херек бүгү организастыг дузаны көргүзер ужурлуг бис. Хөй-ниитиниң айыыл чок чоруун хандырар дээш, бистиң ажылдарывыстың аразында удур-дедир харылзааның болгаш харылзаштырарының бедик деңнелин хандырар дээш чугула ажылдар хөй.
Хүндүлүг коллегалар! Бистиң чурттап чоруурувус бо үевисте хамааты чаңгыс демниг чоруувустуң быжыг күжүн хынаан чугула үе-чада-дыр. Бистиң партияларывыс парламентиге олуттар дээш кампаниязын бирги ээлчегде Россияның болгаш Тыва Республиканың хөгжүлдезиниң стратегтиг сорулгаларынга болгаш боттарыныңсоңгукчуларының негелделеринге үндезилээрин бүзүрээр мен.
Республикада ажылдап турар хөй-ниити каттыжыышкыннарындан экономиканы хөгжүдеринче болгаш чоннуң амыдырал-чуртталгазын экижидеринче угланган күжениишкиннеривиске, ол ышкаш сөөлгү чылдарда бистиң командавыстың эгелеп алган хемчеглерингедеткимчени база манап тур мен. Бүгү-ле угланыышкыннарда ажылывысты экижидеринче угланган хөй-ниити организацияларындан болгаш кижилерден келген бүгү-ле санал-оналдарны, шүгүмчүлелдерни дыңнап, кичээнгейлиг сайгарып көөрүнге белен бис.
“Күш-ажыл” бо чылдың кол сөзү болур ужурлуг деп бодаар мен. «Ажылынга кызымак – амыдыралга ынак!» деп чонувус анаа-ла чугаалаваан болгай.
2026 чылдыТургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктарының чылы кылдыр чарлаарын саналдап тур мен!
Хүндүлүг коллегалар! Сөөлгү чылдарда бистиң команданың кижилерниң амыдыралын экижидеринче база экономиканың хөгжүлдезинче угланган, эгелеп алган күжениишкинниг ажылывысты республиканың бүгү чурттакчылары, Тывада ажылдап турар шупту хөй-ниити каттыжыышкыннары, политиктиг партиялар деткиир дээрзинге бүзүреп тур мен.
Бүгү республиканың күжениишкинниг ажылы, бистиң дайынчыларывыска бар-ла шаа-биле деткимчези фронтуга болгаш тылга эки түңнелди бээр! Тиилелге бистии болур!
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №4 2026 чылдың февраль 5