| Март 27 – бүгү-делегейниң театр хүнү |
Кызыл хоорайның төвүнде тыва театрның чаа туттунган маңган ак өргээзи. 1978 чылдың август 1-де ажылдаар дээш, олче базыптым. Күш-ажылчы намдарымның эгелээни ол. Щукинчилер, кады дооскан акыларым, угбаларым – он бир оол, чеди кыс база чедип келди. Бисти театрның коллективи, ылаңгыя чогаадыкчы составы – артистер, чылыг-чымчак, аажок өөрүшкүлүг уткуп алдылар.
Элдеп-ле чүве аа! Школачы турар шаамда, суурумга кээрге шиилерин көрүп турган хамык артистерим мында турлар: театрның үндезилекчилери — хоочуннар, Ленинград хоорайның театр институдун 1955, 1968 чылдарда дооскан сургуулдар – аныяк артистер! Олар-биле эгин кожа, кады ажылдай бергеним ол. Ам мен чүгле оларның аразында турар эвес, а олар-биле хол тутчуп мендилежип, хостуг чугаалажып, шиилерде кады ойнап, республиканың хоорай, суурларынче кады гастрольдап турар апарган мен. Тыва театр уран чүүлүнүң хүндүлүг хоочуннары, алдар-аттыг артистер-биле кады ажылдаар аас-кежик меңээ шак ынчаар таварышканы ол!
Доозуп келгеш, театрның сценазынга Э. Лабиштиң “Терезин шляпа”, М. Тикамацунуң “Ынакшааннарның амы-тынынга четтингени”, М. Каримниң “Ай туттурган дүне”, Ф. Шиллерниң “Кара сагыш болгаш ынакшыл” деп диплом шиилеривисти ойнап келдивис. Ынчан театр даштынга, Москва хоорайның театрларының даштынга дег, ол кежээ болур шиивисче билет айтырган көрүкчүлер кайы көвей турганы төөгүге арткан.
Тыва театрга ажылдап турар чылдарымда Ч. Ондарның “730 дүннер, хүннер” деп шиизинде ефрейтор Щербактың, В. Серен-оолдуң “Сөөскеннер чечектелип турда” деп шиизинде Чамбалдың, Е. Танованың “Илбилиг согун” деп шиизинде Илбичиниң, болгар чогаалчы П. Панчевтиң “Дөрт ийис” деп шиизин тыва дылче бодум очулдургаш, ында ийистерниң ачазын болгаш өске-даа шиилерге ойнап келдим.
Театрга артист, режиссёрнуң дузалакчызы, чогаадыкчы бөлүктүң эргелекчизинге чедир ажылдап турумда, мени Тываның БАЛКЭ обкомунуң бирги секретары О.Х. Хопуя келдирткен. Чеде бээримге, меңээ “Тываның аныяктары” солунче ажылдап чоруур комсомолчу путёвканы тывыскан. Ону театрның директору, чогаалчы Е.Д. Танова деткип, чөпшээрелди берген. Түңнелинде 1983 чылдың майдан эгелеп “Тываның аныяктары” солуннуң корреспондентизи апарган мен. Ынчалза-даа...
Харылзаам үзүлбээн
Ынчалза-даа республиканың аныяктар солунунуң ажылдакчызы апарзымза-даа, театр-биле харылзаам үстү бербээн. Журналист кижиниң ажылы хөй талалыг. Бир адыры – культура. Культура ажылын чырытпышаан, тыва театрымны утпаан мен. Ооң ажыл-ижин бүгү талалыг чырыдып, ылаңгыя чаа тургускан шиилер, артистерниң көдээ көрүкчүлерже үнүүшкүннери, Россияның театр талазы-биле өөредилге черлерин чаа дооскан сургуулдар дугайында материалдарны хөйү-биле бижип келдим.
“Сылдысчыгаш” уруглар солунунга кол редакторлай бергеш, уругларга тускай театр дугайында арынны ажыдып алгаш, ону доктаамал чорудуп турдум.
Аныяктарның “Күзел” театры
1988 чылда кезек щукинчилер чаңгыскурсчузу, режиссёр Алексей Ооржакка баштаткаш, театрдан аңгы, Күзел аттыг аныяктарның шенелде театрын тургузуп алган. Ооң дугайында “Тываның аныяктары”, “Сылдысчыгаш” солуннарга доктаамал бижип келдим. Олар чүгле Тываның иштинге гастрольдап эвес, а Бурятияга, Польшага четкеш келгеннер.
“Федерация–90” деп Россияның автономнуг республикалар аразынга болган бирги театржы фестивалының ажылынга япон чогаалчы Д. Киноситаның “Дуруяа чүглери” деп шиизи-биле киришкеш, шаңналдыг черге төлептиг болган. Ол ышкаш Россияның төп телевидениезиниң 2 дугаар каналынга бижидип, тырттырар эргени чаалап алган. Ол үениң көрүкчүлери “Дуруяа чүглери” деп шиини төп телевидениениң каналынга көөр аргалыг болган. Ол шииде бичии уругларның рольдарын щукинчилерниң уруглары кады төрээн угбашкылар Кулчаана, Шеңне Шоюннар, Чечек Монгуш болгаш Сюзанна Ооржак олар ойнап турар. (Үези кээрге олар тыва театрның чогаадыкчы составының ажылдакчылары апаар). Ол бижилге төп каналдың архивинде шыгжаттынган.
А “Майдыр бурганның байырлалы” деп театржыткан көргүзүү-биле Польша хоорайның Еления-Ура хоорайда Норвид аттыг театрның чалааны-биле Бүгү-делегейниң кудумчу театрларының 8-ки фестивалының ажылынга чедиишкинниг киришкеш келгеннер. “Дуруяа чүглери” деп шииден аңгыда, “күзелчилер” ажылдап келген беш чылының дургузунда Б. Эрдынееваның “Дамдын-Лама”, А. Даржайның “Четкер четкизи” деп шиилерни, “Майдыр бурганның байырлалы” деп театржыткан көргүзүгнү көрүкчүлерге бараалгаткан.
Бир-ле катап ажыл аайы-биле Москва хоорайга сургакчылап чорааш, өөренип турган институдумга кире дүштүм. Ында ийи дугаар каътта доозукчулары – щукинчилерниң Күзел аттыг аныяктарның шенелде театрының чогаадыкчы чедиишкиннеринге тураскаадып, тускай стендини кылгаш, азып алган болду. Аңаа аажок өөрүп, дыка чоргаарланган мен. Ол стенд ында ам-даа турбушаан.
Үениң аайы-биле Россияның театр уран чүүлүнүң амыдыралынга өскерлиишкиннер болуп эгелээн. Ол чорук Тываның хөгжүм-шии театрын база оюп эртпээн. Театрның кол режиссёрунга Алексей Кара-оолович Ооржакты 1993 чылда томуйлааны-биле, аныяктарның “Күзел” театрының ажылы соксаан.
Тыва театрның алдаржааны
Кол режиссёр А.К. Ооржак ажылдап эгелээн соонда, удаа-дараа М. Тикамацунуң “Масляный ад”, Н. Гогольдуң “Игроки”, “Хайыраан бот” (бо шиини Алексей Ооржактың эде тургусканы-биле) “Кара биле Седип”, Л. Бернстайнның “Вестсайдская история” деп шиилер театрның репертуарынга көстүп келген.
1996 чылда “Кара биле Седип” деп шии Уфа хоорайга болуп эрткен “Туганлык” деп түрк дылдыг театрларның 2-ги Бүгү-делегейниң театржы фестивалынга киришкеш, 3-кү черниң шаңналынга төлептиг болган. А 1998 чылда А. Ооржак биле Х. Шириин-оолдуң бижээни “Эгил, эжим, эгил” деп шии Казань хоорайга болуп эрткен түрк дылдыг чоннарның театрларының “Науруз” деп Бүгү-делегей чергелиг театржы фестивальга киришкен. Аңаа “Чаа театр үезинче чүткүл дээш”, “Шииниң пластиктиг овур-хевири дээш” база “Дебют” деп шаңналдарга төлептиг болган.
2000 чылда Уфа хоорайга эрткен түрк дылдыг чоннарның театрларының “Туганлык” деп Бүгү-делегейниң театржы фестивалынга Э. Мижиттиң “Кым сен, Сүбедей?” деп шиизин, А. Ооржактың тургусканы-биле киришкеш, фестивальдың дээди шаңналын чаалап алган. А Россияның интеллигенциялар конгрези тыва театрны чылдың эң-не шыырак театры кылдыр санап, Д. Лихачев аттыг Хүндүлүг алдын медаль-биле шаңнаан. Шак ынчаар Тываның В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театры шылгараңгай театрларның санынга кирип, Бүгү-делегейге алдаржы берген.
Амгы үеде делегейде алдарлыг тыва театрны Санкт-Петербургтуң театр академиязының доозукчулары директор Саян Монгуш, кол режиссёр Леонид Каң-оол олар удуртуп турар. Тыва театрның 90 чыл оюн удуртуп турар коллективи-биле кады чогаадыкчы бедик көдүрлүүшкүннүг, тыва көрүкчүлерниң иштики делегейин байыдып, хей-аъдын көдүрүп, демдеглээр улуг үүле оларга таварышкан.
Чарылбазывыс театр
Ажылдап келген хүнүмден эгелээш эргинин артаан тыва театрым бо хүннерге чедир меңээ, мээң өг-бүлемге эң-не эргим, чоок, ыдык өргээвис болу берген.
Улуг уруум Кулчаана театрда чурукчу-модельер, а бичиизи Шеңне – артист. Чедир ойнаваан рольдарымны Санкт-Петербургтуң театр академиязының доозукчузу, Тыва Республиканың алдарлыг артизи, Тес-Хем кожууннуң улустуң артизи Шеңне Шоюн, а театрның ажылында чедир кылбаан чогаадыкчы ажылдарымны, Новосибирскиниң технология университединиң чурукчу-модельер салбырының доозукчузу, Моолдуң Убсу-Нур аймааның Губернаторунуң Хүндүлел бижииниң эдилекчизи, Тес-Хем кожууннуң Хүндүлүг хамаатызы Кулчаана Шоюн уламчылап чоруур. Олар театрга дыка ынак. Бичии тургаш-ла, щукинчилерниң Күзел аттыг театрының чогаадыкчы ажылынга кады өскен эштери Сюзанна Ооржак, Чечек Монгуш олар-биле киржип турганнар.
Уруум Кулчаана театрның репертуарында шиилерниң идик-хевиниң эскизтерин бодунуң көрүжү-биле чогаадып, чуруп турар. Ооң чогаадыкчы ажылдары Бүгү-делегейниң театржы фестивальдарынга киржип, жюри кежигүннериниң улуг үнелелдерин ап турар.
Шеңне чүгле артист болурундан аңгыда, республикада болуп эртип турар Чазак деңнелдиг янзы-бүрү хемчеглерниң, Бүгү-делегей, российжи, республика чергелиг фестивальдарның, спортчу хемчеглерниң башкарыкчызы. Ол – дыка хөй болуп эрткен Бүгү-делегейниң театржы фестивальдарының лауреады, дипломантызы.
Шеңнениң оглу Сүбедей бичии тургаш, “Хайыраан бот” деп шииде Седиптиң база “Кым сен, Сүбедей?” деп шииде Сүбедейниң улуг оглу Уранткайның ролюн ойнаан. А “Чиңгис-Хаанның чажыды” деп кинода эң-не бичии артист болган. Ол бичии чаш Темучинни ойнаан.
Өг-бүлевис аныяк чылдарывыстан-на тыпчып алгаш, эдержип чоруур өг-бүле эштеривис-биле кады театрлаар чаңчылдыг бис. Ынчангаш тыва театр бистиң иштики сагыш-сеткиливисти байыдып, буян-кежикти хайырлап чоруур ыдык оран!
Александр ШОЮН,
РФ-тиң алдарлыг журнализи, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Чуруктарны авторнуң хууда архивинден алган.
“Шын” № 12 2026 чылдың апрель 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY