Мээң ачам Эрелчин Манзайович Монгуш 1908 чылда Даа кожууннуң Булуң-Терек сумузунуң (амгы Баян-Тала) Хая-Бажы чайлаанга төрүттүнген. Ачамны 8 харлыында Чадаананың Алдыы-Хүрээге Лопсан-Кумзат доорумбу кешпи лама төвүт бижикке өөреткен. Чадаананың Алдыы-Хүрээге, Үстүү-Хүрээге хуурактап, Чаа-Хөл хүрээзинге хуурактар башкылап чораан. Ачам астрологияны кончуг эки билир болгаш Комбу сагыызынныг чораан. Ачам – дээди эртемниг тантрист лама. Беш дыл билир, оларны хостуг ажыглап чораан: тыва, моол, төвүт, орус, латин бижик, эрги моол бижик.
Ачамның иезиниң кады төрээн улуг акызы Оруйгу Монгуш Даа кожууннуң Баян-Тала сумузунга төрүттүнген. Төвүтке 30 ажыг чыл өөренгеш, Тывага чадаг кылаштап чанып келген деп ачамдан дыңнаан мен. Орук ара аалдарга хонуп чорааш келген. Ол хире ырак черден кылаштааш, чеже-даа идик үзе кеткен, буттары ханзырап, балыглап чораан дээр. Ол үеде Оруйгу лама Тывага эң дээди лама чораан. Маарамба эмчи эртемин чедип алган баштайгы тыва лама болур. Чадаананың Үстүү-Хүрээзиниң даа ламазы, Тыва Арат Республиканың Чазааның сайыттарының эмчи ламазы болуп ажылдап чораан.
Репрессиялар эгелей бергенде, бистиң ававыс кунчуу-биле — Чысынмаа кырган-ававыс-биле кады Оруйгу лама бээзиниң аалынга чораан. Авам мынча дээр кижи: «Бир ирт дөгерип алгаш, бүрүнү-биле дүлүп, быштак базып, боорзак база быжырып алган бис. Баарывыска, шуваганчызы каш шээр малын кадара берген болган. Оруйгу хелиңниң эт-севин, мал-маганын хавырып алгаш барган, он шаа шээр мал, чаңгыс саар инек арттырып берген… Бистиң чораан соовуста ийи хонганда Оруйгу хелиңни тудуп алгаш баргаш, амы-тынын үзүп каан болган… Шуваганчызынга мынча деп чугаалап каан дээр: «Мени Адар-Төш арт кырынга чок кылып кааптыңар, оолдарым, дээр мен. Ам ховуда сарыг чечек хөлчок үнүп тур, ынчангаш Тывага катап база сарыг шажын делгерээр эвеспе. Чадаанаже көрүп алгаш, аңаа катап хүрээлер тургустунар болзун деп тейлеп олургаш, өске оранче чоруптар мен».
Улуг ламаны боолуг улус алгаш баарга, бүдүү соондан көрүп чораан аъттыг төрелдери ламаны бурганнадып каан черинден алгаш, аалының чоогунга орнукшудуп каан дээр. Боолаарга, хан безин төгүлбээн дээр, ол хире улуг эртемниг кижи бодун үстүү оранче бурган болуп чоруптар кылдыр белеткеп, номчуп кааны ол боор дээр.
Галина САНДАН-ООЛ.
Кызыл хоорай.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn