| Тывага шыдыраа маргылдааларының эгелээнинден бээр 90 чылы |
(Уланчызы. Эгези № 27 “Шында”)
Элээди оолдар, уруглар аразынга шыдырааны бедик деңнел чедир сайзырадыры-биле 2012 чылда Кызыл хоорайның Немелде өөредилге төвүнге шыдыраага дуржулгалыг тренер башкы, чечен дайынының киржикчизи Сергей Ыймажапович Түлүш ажылдап кирген. Бодунуң бир дугаар эртеми психолог башкы болгаш, элээди оолдар, уруглар-биле эвилең-ээлдек ажылдап, чоорту чаштарның ойнаарынга, өөрениринге солун, эптиг арга-хорганы чогаадып тургузуп шыдаан. Элээн каш чылдар эрткенде, өөреникчизи Кежик Монгуштуң ачазы Сылдыс Юрьевич Монгуш деткимче кылдыр Уругларның шыдыраа федерациязын ажыткан. Ол үеде өөреникчилери Кежик Монгуш биле Тамерлан Чындыгыр Сибирь девискээринге чедиишкинниг ойнааш, Улан-Удэниң Гроссмейстерлер школазынче өөренип чорутканнар. Түңнелинде Тамерлан Чындыгыр эр шыдыраачылардан ФИДЕ-ниң бир дугаар спорт мастерин 2024 чылда, элээди оолдар аразынга Россияның бирги чери дээш маргылдаага 1-ги черни алганы төөгүлүг болуушкун, чоргаарал болган. Кежик Монгуш Новосибирск облазының чемпионадынга 2 дугаар черни алганы улуг чедиишкин. Дараазында шыырак өөреникчилериниң бирээзи Болат Бадыраа 2023 чылда республикага бир дугаар болган “Тергиин шыдыраачы” деп маргылдаага тулган тиилекчи атка төлептиг болган. Улаштыр “Тергиин шыдыраачы-2024” деп маргылдаага Кежик Монгуш тулган тиилекчи болган. Уруглар аразынга өөреникчилеринден Шуру Ондар херээжен улус аразынга республиканың 6 катап чемпиону болуп турар. Дараазында Сибирьниң дүрген (блицке) шыдыраага чемпиону, Россияның Кубогунуң 2 дакпыр тиилекчизи, Азияның база делегейниң бирги чери дээш маргылдааларга 2024 чылда киржикчизи Арина Иргит. Ол ышкаш өзүп орар салым-чаяанныг өөреникчилери: Анастасия Ооржак, Ананда Донгак, Сарыг-Лама Мөңгүн, Тимур Иргит, Дүгер Допай, Самба Ондар, Дамба Ондар дээш оон-даа өскелер хамааржыр.
Тренер башкы Сергей Түлүш ажылынга эки чедиишкиннери дээш Россияның Шыдыраа эвилелиниң хөй шаңналдарының эдилекчизи база 2024 чылда Тыва Республиканың алдарлыг тренери, 2026 чылда Бүгү-россия чергелиг шииткекчи деп аттарга төлептиг болганы улуг чедиишкин.
Тренер башкының удуртулгазы-биле өөреникчилери 2026 чылдың май 24-31 хүннеринде Сочиге 1-2 класс өөреникчилер аразынга “Баштайгы көш” деп Бүгү-россия чергелиг түңнел маргылдаага киришкеш, 21 команда аразынга 9 дугаар черни алган. Аңаа Кызылдың 22 дугаар школазындан Эрик Ондар (9 харлыг), Самба Ондар (9 харлыг), Антонина Маадыр-оол (8 харлыг), Айше Ондар (7 харлыг) киришкеннер. Эки оюну-биле Самба Ондар 2 дугаар черни база оолдар аразынга Антонина Маадыр-оол 5-ки черни алгаш, хамыкты кайгаткан. Сочиге 2026 чылдың июнь 1-10 хүннеринде 15 хар чедир өөреникчилер аразынга 57 дугаар Бүгү-россия чергелиг командалар аразынга маргылдаага Кызылдың 15 дугаар лицейиниң командазы 87 командалар аразынга 14 дугаар черни алган. Аңаа Мөңгүн Сарыг-Лама 9 оюндан 7 санны алган база дүрген оюнга (блицке) Дүгер Допай хүлер медальды, кыс уруглар аразынга Анастасия Ооржак 1-ги черни ап, алдын медальга төлептиг болган.
Шыдырааны уруглар садтарының чаштарының аразынга сайзырадыры-биле 2024 чылда Шыдыраа федерациязының даргазы Ренат Ооржак улуг ажылды эгелеп чоруткан. Түңнелинде бир дугаар республика чергелиг маргылдаа 2025 чылда солун байдалга болуп эрткен. Ийи дугаар маргылдаа 2026 чылдың июнь 1-де Уруглар камгалалының хүнүнде 15 команда аразынга болган. Ниитизи-биле 45 ойнакчы, 1 команда 3 ойнакчыдан тургустунган. Маргылдааның түңнелинде 1-ги черни Кызыл, 2 дугаарын Ак-Довурак, 3-кү черни Таңды кожууннуң командазы алган.
Бичии шыдыраачыларны база оларның тренерлерин деткиири-биле Шыдыраа федерациязының даргазы Ренат Ооржак, “Чаңгыс демниг Россия” партиязы база ада-иелер идепкейлиг киришкеннер. Ол ышкаш ТР-ниң алдарлыг тренери Сергей Түлүш биле Шыдыраа федерациязының удуртукчузу Ренат Ооржак четпестерни эдип, бурунгаар сайзыраарынга чорудар бодалдарын чугааладылар.
Бирээде, республикага шыдыраа төвү — Шыдыраа академиязын ажыдары. Аңаа баштай уруглар садтарынга, школаларга, спорт школаларынга, өөредилге черлеринге, яамыларга ажылдаар тускай дипломнуг тренер башкыларны өөредип белеткээри болур. Дараазында чаштарны, элээдилерни тыва дылга, чаңчылдарга өөредип, оларның эртемге сонуургалын көдүрери болур. Улаштыр Россия, Европа, делегей чемпионнарын, гроссмейстерлерни, алдарлыг эртемден тренерлерни белеткээр төлевилелдерни тургузары болур. Ынчалдыр бурун өгбелерниң күзелдерин боттандырары улуг чедиишкин, чоргаарал болур.
Дараазында кызымак ажылдап чоруур тренерлерге Кызылдың президентиниң кадет училищезинде база “Ийи ноян” шыдыраа клувунда тренер башкы Долаан Салчак, ТывКУ-да “Гроссмейстер” шыдыраа клувунда Адыгжы Куулар база Чадаанада Максим Монгуш аттыг шыдыраа клувунда Арат Ондар биле Адыг-оол Метке база Чаа-Хөл школазында Алла Кенден хамааржыр.
Чоокта чаа Сочиге май 24-31 хүннеринде Чаа-Хөл школазының командазы Алла Кенденниң удуртулгазы-биле көдээ школалар аразынга “Шыдыраа шөлү” деп 3 дугаар Бүгү-россия чергелиг маргылдаага 56 команда аразынга 30 дугаар черни алган. Аңаа 6 класс Дандар Малбай-оол 5-ки черни, 6 класс Валерия Дуват-оол 6-гы черни база 7 класс Байслана Севээн биле эң бичии 9 харлыг Угулза Малбай-оол эки ойнааннар. Ол ышкаш кызымак, чедиишкинниг ойнап чоруур шыдыраачыга Россияның 2025 чылда үнү чок спортчулар аразынга шыдыраа чемпиону база спорт мастери Алдар Ооржак хамааржыр.
Шыдырааның сайзыралынга идепкейлиг киржип чоруур хоочуннарга Мөңгүн-оол Түлүш, Валерий Куулар, Мерген Анай-оол, ТШО киржикчизи Экер-оол Манчын, Степан Түлүш, Олег Дамбиев, Александр Ойдуп, Херел Сандай-оол база оон-даа өскелер хамааржыр. Ол ышкаш республиканың Шыдыраа федерациязының хүндүлүг кежигүннери: 82 харлыг Даш-оол Ондар, 84 харлыг Карбы Ондар, 81 харлыг Савин Ондар, Дардаш Монгуш, Чамян Ондар, 87 харлыг Сайын-оол Ондар, 85 харлыг Далай Саая, 86 харлыг Улуг-оол Кандан, 90 харлыг Мижит Ооржак база 65 харлыг Анастасия Күжүгет биле Чечекмаа Монгуш.
Өске чурум ёзугаар көрдүнген маргылдааларга чаштар-элээдилерниң чаңчыл болган “Ак терге”, Бүгү-россия чергелиг “Сибирьниң тергииннери”, “Азия төвү ”деп маргылдаалар бар. База шыырактарның аразынга “Наадым” мөөрейи, “Сүбедейниң Кубогу”, “Чылдың тергиин шыдыраачызы”, 2 чылда бир катап болур “Тубтен Шедруб Линг” хүрээзиниң делегей чергелиг маргылдаазы хамааржыр.
Шыдыраага ТАР-ның, ТАО-нуң, Тыва АССР-ниң, Тыва Республиканың төөгүлүг тулган тиилекчилери: бир дугаар тиилекчизи Владимир (Бугажык) Сат (1936-1940), дайын соонда Александр Даваа (1945 ч.), Борис Вереин (1949-1950 чч.), Биче-оол Монгуш (1951-1952 чч.), Виктор Сорокин (1953 ч.), Матпа Хомушку (1954, 1965, 1966, 1985 чч.), Анатолий Рубов (1955 ч.), Петр Беркович (1956 ч.), Геннадий Дорохов (1957 ч.), Николай Шишигин эң хөй 15 дакпыр тулган тиилекчи (1958-1963, 1966, 1967-1973, 1978, 1979 чч.), Хеймер-оол Ондар (1964, 1965 чч.), Адыг-оол Монгуш (1974, 1975 чч.), Кызыл-оол Ооржак (1976 ч.), Виктор Лукянов (1977, 1980 ч.), Чыртак-оол Оюн (1979, 1993чч.), Леонид Мохов 2 дугаар черде 10 дакпыр тулган тиилекчи (1981, 1983, 1984, 1987, 1988, 1989, 1997, 1998, 2007 чч.), Владимир Бузыкаев (1982 ч.), Сүрүн Идам (1986 ч.), Вячеслав Асатов (1990-1991 чч.), Александр Балдынов (1992 ч.), Мөңгүн-оол Түлүш (1994 ч.), Лев Балдан (1995 ч.), Александр Паршаков (1996 ч.), Сергей Севээн (1999, 2000 чч.), Алдынбек Калындүү (2001, 2013 чч.), Орлан Сарыглар (2002-2003, 2006 чч.), Эдуард Ховалыг (2004-2005, 2007, 2008, 2019, 2022, 2023 чч.), Артыш Чүлдүм (2009, 2012, 2014, 2015, 2020, 2021 чч.), Валерий Куулар (2010 ч.), Долаан Салчак 4 дакпыр тиилекчи (2011, 2016, 2025, 2026 чч.) база 2025 чылда “Тергиин шыдыраачы” деп маргылдааның тулган тиилекчизи, Олег Лоскутов (2017 ч.), Чаян Оруспай (2024 ч.).
Херээжен шыдыраачылардан ТАО-нуң, Тыва АССР-ниң база Тыва Республиканың тулган тиилекчилери: Бора Монгуш (1950 ч.), Наталья Гаврилова (1955 ч.), дараазында Ч.Т. Сагды, Елизавета Байкара, Зинаида Ооржак, Лариса Понамарёва, Людмила Сидоренко, Людмила Соколова, Марта Агбаан, Виктория Куулар, Долгар Сат, Наталья Кол, Аяна Дамбиева, Валерия Куулар, Анна Кол, Ай-Суу Монгуш, Айлаана Монгуш, Сылдыс Күжүгет, Шуру Ондар, Арина Иргит.
Сөөлгү үеде шыдыраа делегейинде шалыпкын база дүрген (блицке) 2 хевирге бирги чер дээш база тулган тиилекчи дээш маргылдаалар улуг сайзыралды алганы ойнакчыларның сонуургалын оттурган.
Шыдырааны сайзырадыры-биле ТАО-га, Тыва АССР-ге, Тыва Республикага улуг үлүг-хуузун киирип чораан Шыдыраа федерациязының удуртукчулары: Василий Морозов, Николай Шишигин, Петр Беркович, Матпа Хомушку, Николай Онуфриев, Леонид Забоев, Вячеслав Асатов, Леонид Мохов, Мерген Анай-оол, Чылгычы Ондар, Валерий Гизатуллин, Каадыр-оол Бичелдей, Ренат Ооржак.
Уругларның шыдыраа федерациязын тургузуп, деткимчелиг ажылдап чораан удуртукчулар: Сылдыс Монгуш (2020-2023 чч.), Дайынчы Ондар (2023-2025 чч.), Данжуур Доржу (2025 чыл).
Ынчангаш шупту чаш, элээди, шыырак, хоочун шыдыраачыларга база оларның тренерлеринге, Шыдыраа федерациязының удуртукчуларынга шыдырааның 90 чылдаан байырын уткуштур быжыг кадыкшылды, бедик спортчу чедиишкиннерни күзедивис! База шыдыраа тыва чуртунга эки сайзырап, алдаржыыр-ла болзун дээш курайладывыс!
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, спорттуң хоочуну.
Чурукту республиканың Шыдыраа федерациязының социал четкиде арнындан алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn