Тывага шыдыраа маргылдааларының эгелээнинден бээр 90 чылы
Эртемденнерниң бижип турары-биле, Тывага бурун оюн шыдырааның баштайгы хевирлери буга-шыдыраа, ыт-шыдыраа (муңгаш шыдыраа), тугул-шыдыраа, чирги-шыдыраа алды янзы хевирлиг. Бо шыдырааларның хөлүн аптара аксынга азы калбак ыяшка чуруп каар чораан. Шеверлер хөл-шыдырааны кылырынга дашты, сөөктү, чести, холаны, коргулчунну, ак-демирни, ыяшты ажыглап турганнар.
Тывага шыдыраа (хөл-шыдыраа) оюну VI-IX вектерде тывылган. Ол оюн канчаар-даа аажок адаан-мөөрейлиг, адыг-чарыштыг. Ону шыдыраа оюнунга тураскааткан “Үш чүүл эртемниг оол” деп бурунгу тоол безин бадыткап турар. Шыдырааны чүгле эр улус эвес, харын-даа херээжен улус база кедергей мерген угаангыры-биле ойнап чораан.
Тыва Арат Республика 1921 чылдан эгелеп шыдырааны чон аразынга калбаа-биле сайзырадыр сорулганы салган. Баштай партия школазынга орус, тыва дыңнакчыларны шыдырааның дүрүмнеринге өөредип, чоорту клубтарны ажыткан. Кызылдың баштайгы маргылдааларынга башкылар О. Хойлакаа, М. Биче-оол, “Шын” солуннуң ажылдакчызы С. Самба-Люндуп тиилеп, сонуургалдыг ойнакчыларны өөредип турганнар. ТАР-ның бирги чери дээш шыдыраа маргылдаазынга 16 шыдыраачы ойнап киришкен. Оларның аразында 10 ойнакчы – кожууннардан, 6 ойнакчы – Кызыл хоорайдан. Ол маргылдаага ТАР-ның бир дугаар чемпиону деп атка Владимир (Бугажык) Шожулаевич Сат төлептиг болган, 2 дугаарын Шавы, 3-кү черни С. Самба-Люндуп алганнар. Шыдыраага 1940-1941 чылдарда янзы-бүрү хемчээлдиг маргылдааларны эрттиргени чоннуң улуг сонуургалын оттурган. Кызыл Шеригниң 25 чылынга уткуштур 1943 чылдың февраль 23-те ТАР-ның бир дугааргы кышкы Спартакиадазынга ТАР-ның шерииниң командазы 1-ги черни алган. Команданың ойнакчылары В. Сат, Очур, Таваа, Чадамба, Долгар-оол, Маадыр-оол, Сагаан-оол, Кара-оол олар. 1960 чылдарда шыдыраа школаларга, өөредилге, бүдүрүлге черлеринге, “Урожай”, “Спартак” спорт ниитилелдерге эки сайзырап, аныяктар, улуг эр, херээжен шыдыраачылар аразынга шилилгелиг хөй маргылдааларны эрттирип, шыырак ойнакчыларны илередип эгелээн. Сөөлүнде шыырак дээн эр, херээжен ойнакчылар шилиттинген. Эр ойнакчылар аразынга Н. Шишигин, П. Беркович, Х. Ондар, В. Сат, Т. Чамзырай. С. Идам-Сүрүн, В. Корешников, Д. Куулар, херээжен ойнакчылар аразынга Бора Монгуш, Е. Байкара, З. Ооржак, С. Оюн шылгарааннар. Оларның аразындан Н. Шишигин биле Ч. Оюн ССРЭ-ниң спорт мастеринге кандидаттар болган.
Кызылдың бирги чери дээш 1960 чылдың февраль айда 16 команда аразынга маргылдаага 1-ги черни Кызылдың башкы институдунуң бир дугааргы командазы, 2-ги черни Тываның дыл болгаш чогаал, төөгү талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң (ТНИИЯЛИ), 3-кү черни областың Саң-хөө килдизиниң эргелелиниң командазы алганнар. Дараазында 1960 чылдың март айда башкылар аразынга областың бирги чери дээш маргылдаага 10 команда 5 хүн дургузунда ойнаан соонда, 1-ги черни Бай-Тайгадан Идам-Сүрүн Салчак, 2-ги черни Чаа-Хөлден Буянды Хомушку, 3-кү черни Барыын-Хемчиктен Дадар-оол Чооду үлешкеннер. 1961 чылда Тыва АССР-ниң бирги чери дээш маргылдаа болуп эрткен. Аңаа херээжен ойнакчылар аразынга 1-ги черни З. Ооржак, 2-ги черни Е. Байкара, 3-кү черни С. Оюн алганнар. Эр ойнакчылар аразынга 1-ги черни Н. Шишигин, 2-ги черни К. Ондар, 3-кү черни Ч. Оюн алганнар. Аныяктар аразынга шыырак ойнакчыларны шилиири-биле 1962 чылда “Тываның аныяктары” солун Аныяктар хүнүнге уткуштур республика чергелиг маргылдааларны эрттирип эгелээни чедимчелиг болган. Шыырак шыдыраачылар 1966 чылдан Сибирьниң бирги черинге, Спартакиадазынга база 1969 чылда “Спартак” ниитилелиниң бирги чери дээш маргылдааларга киришкеннер.
Шыдырааны улаштыр эки сайзырадыры-биле ойнакчылар аразында чагаалажып ойнаар маргылдааларны 1970 чылдан организастап эгелээн. Чагаалажып ойнаарынга 1971 чылда Улуг-Хемден М.Х. Меңниг-оол чемпион атка төлептиг болган.
Республиканың спорт талазы-биле комитеди шыдыраага тренерлерни, спорт мастерлерин белеткээри-биле районнарга шыдыраа клубтарын ажыткан. Кызыл хоорайга шыдырааның төвүн “Пионерлер бажыңынга” ажыткан. Чоорту ол төп Н.П. Шишигинниң удуртулгазы-биле Немелде өөредилге төвүнче шилчип, сайзыралды алган. Совет Тываның 5 чылы аттыг стадионга шыдыраа клуву ажылдап эгелээн. Элээди уругларның спорт школаларынга шыдыраа салбырлары ажыттынган. Районнарга башкылар шыдыраа бөлгүмнерин ажытканнар. Оларның удуртукчуларының аразындан Кызыл-оол Ооржак (Өвүр), Идам-Сүрүн Салчак (Бай-Тайга), Чыртак-оол Оюн (Барыын-Хемчик) кызымаккай ажылын көргүскеннер. Республика чергелиг ажык маргылдааларга 15-16 команда киржип турар апарган. Эң шыырак шыдыраачыларывыс Хакасияга, Якутияга болган маргылдааларга эки түңнелдерни көргүскеннер. Үш шыдыраачы спорт мастеринге кандидат атты камгалап алганнар.
Шыдыраа оюнун улам сайзырадыры-биле Кызылдың спорт комитединиң даргазы В.С. Хопров РСФСР-ниң база ССРЭ-ниң тулган чемпиону, делегей чергелиг спорт мастери Л. Псахисти чалаан. Л. Псахис Кызылга хары угда 106 шыдыраачы-биле 3 оюнну чоруткан. Оларның 88-ин уткан, 13 шыдыраачы-биле хайымнаан, 5 шыдыраачыга уттурган. Л. Псахисти уткан ойнакчылар Н. Шишигин, Ю. Аранчын, В. Заворзин, М. Куулар, М. Адыг-оол.
Кызылдың уругларның спорт школазы “Ак терге” деп шыдыраа маргылдаазын 1982 чылда эрттирген. Аңаа ниитизи-биле республикадан 6,5 муң школачы киришкен. Дараазында 1986 чылда 9 муң школачы маргылдаага улуг сонуургалдыг киришкеннер. Ол маргылдаага Кызылда 15 дугаар школаның шыдыраачылары 1-ги черни ээлээннер. Көдээ школачыларның аразынга “Ак терге” маргылдаазының тиилекчилериниң санынче Барыын-Хемчик база Улуг-Хемниң шыдыраачылары кирип турган.
1990 чылда Шыдыраа чөвүлелиниң даргазы М.К. Анай-оол Улуг-Хемге Буура аттыг клубту ажыткаш, Кызылдың шыдыраачылары-биле ужуражылгаларны чорудуп турган.
Кызылдың спорт комитединиң даргазы В.С. Хопров 1990 чылдың июнь айда дугуржулга ёзугаар шыдыраага делегей чемпиону, делегей чергелиг спорт мастери Михаил Тальды чалаан. Михаил Таль хары угда 5 оюнну база бир дүрген (блиц) оюнну чоруткаш, аныяк шыдыраачы Орлан Донгакка аштыргаш, артканнарын шуптузун уткан.
Бичии шыдыраачыларның баштайгы чедиишкини
Абаканга 1997 чылда 104 шыдыраачының киржилгези-биле Сибирьниң шыдыраа фестивалы болуп эрткен. Аңаа эң бичии бөлүкке Тожунуң уругларның спорт школазындан Маша Ангырбан 1-ги черни, Аида Кол (тренери М.Д. Кол) 2-ги черни чаалап алганнар. Дараазында 1998 чылда Новосибирск облазында Бердск хоорайга школачылар аразынга делегей чергелиг IV шыдыраа фестивалынга Кызылдың 15 дугаар школазындан Валерия Куулар 1-ги черни алганы улуг чедиишкин болган. Улаштыр Наталья Кол база Валерия Куулар 1998 чылда Москвага Россия чемпионадынга киришкеннер. 1999 чылдың түңнели-биле 12 шыдыраачы спорт мастеринге кандидаттар болган. Оларның аразынче Наталья Кол биле Валерия Куулар киргеннер. Ол ышкаш чагаалажып ойнаар оюнга А.М. Борзенко республикадан 1 дугаар ССРЭ-ниң спорт мастери деп атка, ооң соонда В.И. Гребенко биле Е.М. Быков база ол атка төлептиг болганнар. 1999 чылда Абаканга “Саяннар-1999” деп шыдыраа фестивалынга бичии уруглар аразынга Аида Кол – 1-ги черни, алдын медальды, улуг шыдыраачылар аразынга Эдуард Ховалыг 3-кү черни, хүлер медальды чаалап алган.
Шыдыраачыларны деткиири-биле 2001 чылда эр, херээжен шыырак шыдыраачылар аразынга республиканың Президентизи Ш.Д. Ооржактың Кубогу дээш маргылдааны деткикчилерниң дузазы-биле эрттирген. Эр улус аразынга Шагаан-Арыгдан спорт мастеринге кандидат Анатолий Кейв 1-ги черни, 2-ги черни Кызылдан Артыш Чүлдүм, 3-кү черни Кызылдан Дардаш Монгуш алганнар. Херээжен ойнакчылар аразынга 1-ги черни Өвүрден Валерия Куулар, 2-3 дугаарын Тожудан Наталья биле Аида Кол угбашкылар үлешкеннер.
Красноярск хоорайга 2005 чылда Ерофеевтиң Кубогунга Оолак Бадарчы (тренери Л.А. Мохов) 2 дугаар черни база 2006 чылда “Саяннар-2006” деп шыдыраа фестивалынга бирги черни ап, 1999 чылда Аида Колдуң чедиишкинин катаптаан. Ол үеде угаан сайзырадыр оюнга аныяктар, элээдилер, бичии ойнакчылар аразынга шыырак шыдыраачылар көвүдеп, маргылдааларга белеткелдер шыңгыырап күштелген. Ынчан Москвада Күрүнениң Ленин орденниг Төп күш-культура институдун шыдыраа талазы-биле дооскан баштайгы тренер Долаан Салчак Тывага ажылдап чедип келген.
ФИДЕ-ниң спорт мастери деп бедик атты 2007 чылда Валерия Куулар тыва шыдыраачылар аразындан камгалап алганы төөгүлүг улуг чедиишкин болган. Өгбелерниң “Тыва кыс кижи улуг угаанныг болур” деп йөрээлин бадыткааны улуг чоргаарал. Валерия Кууларның шыдыраага сонуургалын ачазы, республиканың 2010 чылда чемпиону Валерий Куулар көдүрүп, улаштыр Н. Шишигинге хүлээткен. Амгы үеде Валерия Россияның прокуратура органнарының ажылдакчыларының шыдыраачыларының аразынга 4 дакпыр чемпион, республикага шыдырааны сайзырадырынга улуг үлүг-хуузун киирип чоруур.
(Уланчылыг).
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ,
спорттуң хоочуну.
Чурукту республиканың Шыдыраа федерациязының социал четкиде арнындан алган.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn