Декабрь 11-де Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг-биле чылда чаңгыс катап болур айтырыг-харыылыг дорт дамчыдылга болуп эрткен. Барык ийи шак дургузунда үргүлчүлээн ужуражылга үезинде Владислав Ховалыг чаңгыс чер чурттугларының почта, интернет, социал четки дээш янзы-бүрү аргалар-биле баш удур киирген болгаш хемчег үезинде салган айтырыгларынга долу харыыларны берген.
Тываның чурттакчылары бичии суурга көвүрүг тударындан эгелээш, Азия биле Европаның аразынга делегей чергелиг коридорларны тургузарынга чедир янзы-бүрү темаларга айтырыгларны салган.
Дорт дамчыдылгага 600 хире айтырыглар кирген. Оларның аразында эң-не хөй айтырыглар спорт болгаш культура адырынга хамааржыр. Ийиги черде — чурттаар оран-сава тудуу, үшкүзүнде – оруктар болгаш көвүрүглерге хамаарышкан айтырыглар болган.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг дорт дамчыдылга үезинде хоорайжыткан Каа-Хем суурда «Победа» спорт-культура төвүн декабрь 20-де байырлыг байдалга ажыдар дээрзин дыңнаткан.
Дорт дамчыдылганың эң-не баштайгы айтырыы— адакталып турар чылдың онзагай болуушкуннарынга хамаарышкан. Тываның Баштыңы айтырыгга харыылап тура, республикага болган элээн каш болуушкуннарны демдеглээн. Ол дээрге Ада-чурттуң Улуг дайынының маадырлары Шумов алышкыларга тураскаал база ТШО киржикчилеринге тураскааткан мемориалдыг комплекс ажыдыышкыннары, хоорайжыттынган Каа-Хемде спортчу төптүң удавас ажыдыышкыны-дыр.
Пассажирлер аргыштырылгазының дугайында айтырыгга харыылап тура, сөөлгү чылдарда Тывада хөй-ниити аргыжылгазы элээн чаарттынган дээрзин ол чугаалаан: «68 чаа автобусту садып алган бис. Үш чыл дургузунда күрүне программазы-биле ам-даа 15 автобусту немей садып алыры планда көрдүнген. Пассажирлер аргыштырар автобустарның 60 хуузу 10 чыл четпээн автотранспорт болур ужурлуг».
Ол ышкаш республикага туризмни сайзырадырының дугайында айтырыгны база чугаалашкан. Ооң иштинде туристерге эптиг байдалды тургузары-биле амгы үениң медээлер девискээрин тургузары чугула деп регионнуң удуртукчузу демдеглээн.
«Амгы үеде Тыва Республиканың туризм талазы-биле күрүне комитеди ийи чаа медээлер девискээрин чогаадып турар. Тыва дугайында турисчи портал болгаш мобильдиг капсырылганы ажылдап кылып турар. Шак ол курлавырларга туристерге эргежок чугула медээлерни салыр. Чаа чурагайлыг девискээрлерни келир чылын ажыглалче киирерин планнап турар. Ооң соонда күзээн-не турист бүрүзү Тыва дугайында үеге дүүшкек, шын медээлерни онлайн хевирге ап болур аргалыг апаар» — деп, Владислав Ховалыг дыңнаткан.
Тываның Баштыңының дорт дамчыдылгазының үезинде Шумов алышкыларга болгаш ТШО-нуң киржикчилериниң маадырлыг чоруунга тураскааткан мемориалдыг тураскаалдарны тургусканы Президент Владимир Путинниң чарлааны Ада-чурттуң камгалакчыларының чылында чедиишкиннерниң бирээзи кылдыр санаан.
Ук тураскаалдарның байырлыг ажыдыышкыны ноябрь 8-те болуп эрткен. Шумов алышкыларның тураскаалын хоорайның мурнуу чүгүнде Тываның маадырларынга алдар сесерлиинде тургускан. Ооң автору Москваның Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, билдингир скульптор Виталий Шанов.
ТШО киржикчилеринге монумент – Улуг-Хемниң эриинде «Азия Төвү» скульптурлуг комплекстен ырак эвесте. Ооң автору тыва чурукчу Байза Ондар. Ону кылырынга Күжүгет Шойгу аттыг культурлуг фонд дузалашкан.
IV делегей чергелиг буддийжи шуулганга белеткел ажылдарын база оюп эртпээн. 2026 чылда Тывага болур IV делегей чергелиг буддийжи шуулганга белеткелдер дугайында айтырыгга харыылап тура, шуулганны республикага эрттирерин Россияның Президентизи деткээн дээрзин демдеглээн: «Кызыл хоорайга улуг чаагайжыдылга ажылдары эгелээр, ылаңгыя шуулган үезинде кол хемчеглер болур девискээрлер, ол дээрге культурлуг хемчеглер эрттирер Совет Тываның 5 чылы аттыг стадион, ол ышкаш удавас ажыттынар «Тиилелге» спорт-культура төвү-дүр».
Хемчик хемни кежер көвүрүг
Владислав Ховалыг Барыын-Хемчик кожууннуң чурттакчыларының Хемчикти кежер көвүрүүнүң септелгезинге хамаарыштыр айтырыынга харыы берип тура, Чадаана – Ак-Довурак автооруунуң көвүрүүнүң чаартылгазы 2026 чылдың эгезинде планнаттынган. Ажыл үш чыл дургузунда уламчылаар дээрзин дыңнаткаш, оон ыңай Абакан— Ак-Довурак автоорукта 49 көвүрүгнү база оларның барык 50 хуузу септелге хереглеттинип турарын сагындырган.
«2026 чылдан эгелеп бо черге үш септелге планда көрдүнген. Ооң иштинде эрткен чылын эгелээн Абакан хемниң көвүрүүн септеп кылыры база кирип турар.
Чадаана – Ак-Довурак автоорукта Хемчикти кежер көвүрүг Тыва Республиканың автооруктарының аразында база бир кол черни ээлеп турар дээрзин демдеглээри чугула. Россия — Моол — Кыдат делегей чергелиг автоорукту тудар планны барымдаалап, ол идегелдиг стратегтиг угланыышкын болуп турар»— деп, Владислав Ховалыг чугаалаан.
Эрттирилге пунктузу
“Хандагайты” автомашина эрттирилге пунктузунуң чаартылгазын 2026 чылда доозар дээн чаа хуусаазының дугайында чугаалаан. Ол ажылды РФ-тиң Транспорт яамызы болгаш ооң адаанда ажылдап турар “Ространстрой” чорудуп турар.
Эрттирилге пунктузунуң чаартылгалыг ажылын 2022 чылда эгелээн. Ынчалза-даа каш удаа чылдырганының түңнелинде баштайгы чадазын 2023 чылдың декабрь айда дужааган. Объектини долузу-биле доозар дугайында айтырыгны чаңгыс эвес удаа регионалдыг болгаш федералдыг деңнелде көдүрүп турар. Август айда «Росгранстрой» Россияның транспорт сайыды Андрей Никитин-биле ужуражылга үезинде эгелеп каан ажылды долузу-биле дараазында чылда доозар дээнин бадыткаан.
Ук эрттирилге пунктузунуң чаартылгазы Тываны транзиттиг арга-шинектиг болдурарынга болгаш «Юг Сибири — Западный Китай» делегей чергелиг экономиктиг коридорну тургузарынга стратегтиг утка-шынарны тургузар. “Хандагайты” эрттирилге пунктузун ажыглалче киирген соонда, чаңгыс хүн дургузунда 200 чедир транспортту болгаш 560 кижини эрттирер аргалыг болур.
Электри энергиязының өжүп турарының дугайында
Электри энергиязының үе-үе болгаш-ла өжүп турар чылдагааны электри четкилериниң эргижирээни болгаш бажыңнарның хөй туттунуп турарында дээрзин Владислав Ховалыг дыңнаткан. Келир чылын “Росчетки Сибирь Тываэнерго” оң талакы эриктерден эгелээш, дачаларга чаартылгаларны планнап турар. Ук айтырыгны шиитпирлээри-биле ээзи чок электри четкилерин “Тываэнергога” ол ажылдарны кылып эгелээр кылдыр дамчыдып бээри чугула. Чаартылгалар 2026 болгаш дараазында чылдарда база уламчылаар.
«Сибирьниң күжү-2» төлевилел шугуму-биле республиканы газ-биле хандырарының дугайында айтырыгны сайгарып чугаалашкан. Тыва Республиканың девискээрин дамчыштыр газ четкилерин чорудуп болур аргалар бар.
Тываның Баштыңының чугаазы-биле алырга, «Сибирьниң күжү-2» газ четкизи тус черниң географтыг онзагайын болгаш черниң рельевин өөренип көрүп тургаш кылдынган. Газ оруу дески оргулааш чер-биле эртер болгаш, чарыгдалдар эвээжээр, ооң-биле кады тудуг база бүзүрелдиг болур.
Эң кол черни Бурят Республика биле Моол күрүнениң кызыгаарларын тудуштуруп турар чер ээлеп турар. Төлевилел ёзугаар Моолче газ оруу оон эртер. Улан-Батор хоорайның чоогу-биле эрткеш, улаштыр Кыдатче киир шөйлү бээр кылдыр планда көрдүнген.
«Серебрянка» биле «Чедерге» эмнээшкиннер
Оон ыңай чугула темаларның бирээзи – тускай шериг операциязы эгелээнден бээр республиканың 1 дугаар эмнелгезинде 5 муң ажыг ТШО киржикчилери эмчи дузазын, ооң иштинде психологтуг деткимчени алганын база 120 ажыг тускай шериг операциязының киржикчилери «Серебрянка» биле «Чедер» санаторийлеринге эмнедип алганын дыңнаткан.
Кызыл хоорай кижилерге бе азы ыттарга бе?
Сөөлгү үениң эң-не чидиг айтырыы – тояанчы ыттарга хамаарыштыр айтырыгны база чон көдүргеш, чогуур харыыны алган. Чонга айыылды тургузуп турар тояанчы ыттарның саны көвүдеп турар, ынчангаш чогуур хемчеглерни чорудар дугайында шиитпирни хүлээп алыры чугула дээрзин Тываның Баштыңы демдеглээн.
Ол айтырыг-биле демисежир дээш, хоорайның тояанчы ыттарга хоргадал черин республика чергелиг төп кылдыр эде кылыры планда көрдүнген. Ук хемчег тояанчы ыттарны тудуп, ажаап-карактаарын организастаарынга, ол ышкаш чугула херек процедураларны үе-шаанда күүседиринге дузалаар. Байдалды дарый экижидип, тояанчы ыттарны тударынга болгаш ажаап-карактаарынга, чазаарынга чугула херек материал-техниктиг баазаны болгаш кадрлар айтырыын шиитпирлээри планда көрдүнген. Ийи ай дургузунда онза байдалды чарлааш, күжениишкинниг ажылдаар. Ооң соонда байдалды өөренип көргеш, шиитпирни үндүрер.
Пассажирлер аргыштырылгазы
Кызылдың чурттакчыларындан хөй-ниити транспортунга хамаарыштыр айтырыглар база хөйү-биле келген. Ниитизи-биле багай байдал турза-даа, олар Кызыл хоорайның девискээриниң иштинде хөй-ниити транспорт системазы ажылдап турарын бадыткап турар.
Бо хүнде муниципалдар аразының маршруттары чамдыкта 30 хуудан безин эвээш долуп турар. Ындыг болзажок кижилерни транспорт хандырылгазы чокка арттырып болбас дээрзин Владислав Ховалыг демдеглээн. Ынчангаш ажыл ийи угланыышкынныг уламчылаар:
- автопаркты чаарттырын уламчылаар база Угаанныг транспорт системаларын киирерин идепкейжидер.
- ТР-ниң Орук транспорт яамызы биле Кызылдың мэриязы маршруттар четкизин чаа чуртталга микрорайоннарынче, школалар болгаш социал объектилерже киирери-биле бирден бирээ чокка хынаар.
Амгы үеде республикада муниципалдар аразының үш база регионнар аразының бир маршруттары ажылдап турар. Рейстер дараазында маршруттарны хандырып турар: «Кызыл – Ак-Довурак – Кызыл», «Кызыл – Эрзин – Кызыл», «Кызыл – Тээли – Кызыл», ол ышкаш «Кызыл – Абакан – Кызыл».
Муниципалдар аразының рейстерин Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның бот-идепкейи-биле ТР-ниң Орук-транспорт яамызы дыка үр үе эрткенде, 2022 чылда, катап тургусканын сагындыраал.
Чаа школалар хөйү-биле туттунуп турар
Сөөлгү чылдарда Тывада амгы үениң дериг-херекселдери-биле четчеленген чаа-чаа школалар хөйү-биле туттунуп, чаарттынып, ажыглалче кирип турар. Ыры-хөгжүм кабинеттеринде уругларның салым-чаяанын ажыдып, улаштыр сайзырадырынга барык бүгү хөгжүм херекселдери бар бооп турар. Каш-каш янзы уран чүүл коллективтерин тургузуп болур эки байдалдыг школаларга бедик мергежилдиг уран чүүл удуртукчузу, хөгжүм башкызы негеттинер.
Школаларда, ылаңгыя сөөлгү үш чылда чаа туттунган өөредилге черлеринде, янзы-бүрү угланыышкыннар-биле ажылдаар чаа-чаа аргалар тургустунган, ооң иштинде ыры-хөгжүм угланыышкыны база кирип турар деп Владислав Ховалыг демдеглээн.
2 хуу чиигелделиг ипотека 2026 чылда уламчылаар
Тыва Республиканың девискээринге “Өг-бүле ипотеказының” программазын Россияның Саң-хөө болгаш Тудуг яамылары деткээн дээрзин ол дыңнаткан. 2026 чылда ук программаны узадыптарга, ипотеканың салыышкыны 2 хууга хевээр артар. Регионнуң чурттакчыларын деткиири болгаш чурттаар байдалдарны экижидери чугула болганы-биле ынчаар шиитпирлээни ол. 2026 чылда чиигелделиг ипотека-биле 1000 дугуржулганы кылырын чөпшээрээн дээрзин Владислав Ховалыг дыңнаткан.
Программаны боттандырары-биле «Тыва Республиканың чурттакчы чонун чедимчелиг болгаш таарымчалыг чурттаар оран-сава-биле хандырары» деп күрүне программазынче өскерилгелерни киирер дээш, Тываның Чазаа доктаалдың төлевилелин ажылдап кылган. Амгы үеде төлевилелди Россияның Тудуг яамызында бадыладып турар.
Чурттуң Президентизи Владимир Путинниң деткимчезиниң ачызында Тывада 2 хуулуг ипотеканы бир дугаар 2023 чылдың сентябрь айда салып үндүрген. 2,5 чыл дургузунда төлевилелдиң боттанылгазы-биле 3 муң хире өг-бүле таарымчалыг байдалдар-биле оран-саваны садып алганын сагындыраал.
Бок айтырыын оюп эртпээн
Кол чүүл болза 3,5 миллиард рубль өртектиг амгы үениң бок аңгылаар комплекизин болгаш полигонну тудары.
Тыва ноябрь айда Россияның Бойдус курлавырлары болгаш хүрээлел яамызының шилилгезинче киргеш, ниитизи-биле 2,45 миллиард ажыг рубль капиталдыг грант хевирлиг федералдыг бюджет субсидиязын алган. Ук төлевилелче республика бюджединден 25 хире сая рубльди тускайлаан.
Кадыг коммуналдыг бок айтырыын шиитпирлээр амгы үениң инфраструктуразын тургузары, ооң иштинде бокту төгер болгаш узуткаар төлевилел 2026 чылда боттанып эгелээр дээрзин удуртукчу онзалап демдеглээн.
Сөөлгү чылдарда бок айтырыынга хамаарыштыр элээн ажылдарны кылып чоруткан. Регионнуң «Транспорт сервизи болгаш төлевилел» күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгезинде 56 тускай техника ажылдап турар. 2027 чылга чедир 27 техника немежир.
Республика девискээринде 4,2 муң ажыг кадыг бок октаар контейнерлер бо хүнде бар. Оларның 486-зын бо чылын немей саткан. Бо чылдың сентябрь айда пластиктен кылган бок октаар 100 контейнерни Кызылдың хөй квартиралыг бажыңнарының девискээринге тургузар дээш саткан.
Сөөлгү чылдарда бок төкпес ужурлуг черлерге чыглы берген 2,6 сая куб метр ажыг бокту узуткаан. Кадыг коммуналдыг бокту үезинде үндүрерин фотобижидилге болгаш федералдыг система болгаш SmartRO программазы хайгаарап турар. Бок сөөртүр машиналар ГЛОНАСС системазы-биле дериттинген.
Спортту хөгжүдери-биле…
Оон ыңай республиканың хоорайларында болгаш суурларында спорт инфраструктуразын хөгжүдер программаларны канчаар боттандырып турарын сайгарып чугаалашкан. Республикада амгы үениң спорт объектилерин тургузар улуг ажылдарны национал төлевилелдер болгаш программаларга кызыгаарланып, РФ-тиң Спорт яамызы-биле кады чорудуп турар.
«Амгы үеде Кызылда спорттуң янзы-бүрү хевирлеринге кичээлдерни эрттирип болур 2 спорт комплекизи ажыттынган. Келир чылын база элээн каш төлевилелдерни боттандырарын планнап турар: ол дээрге Спутник микрорайонунга спорт комплекизин ажыдары болгаш бассейнни тудары хамааржыр. Уругларга тыва болгаш хостуг хүрешти өөрениринге ажыктыг “Эзирлерниң уязы” шывыглыг спорт залдарын тударын уламчылаар. Спортчу ажык шөлчүгештерни сайзырадырын уламчылаары база чугула угланыышкын» – деп, ол чугаалаан.
Демир-орук тудуу – мурнады көөр сорулга
Төп-Евразияның транспорт коридорунга хамааржыр Тываны таварты чорудар демир-орук тудуунуң дугайында чугаалап тура, регионнуң удуртукчузу демир-орук тудуун стратегтиг мурнады көөр сорулга деп демдеглээн.
«Төп-Евразияның транспорт коридору – ол анаа-ла орук эвес-тир. Ол бистиң шуптувустуң кызыгаар кыдыының экономиказының дамыр системазы-дыр. ТЕТК Соңгу далай оруунуң порттарын каттыштырбышаан азы Арктиктиг коридорну Аравий далайның порттары биле Индий океанның акваторийин каттыштырып, Тываны Евразияның транспорт инфраструктуразынче киириштирип турар» – деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.
Төлевилел практиктиг чадазынче шилчээнин ол дыңнаткан: Төп-Евразияның транспорт коридорун тургузарының техник-экономиктиг үндезинин баш бурунгаар ажылдап кылыры доостурунуң кырында келген. Санкт-Петербургтуң делегей чергелиг экономиктиг шуулганынга (ПМЭФ-2025) Красноярск край, Хакасия болгаш Тыва меморандумга (айтырыгга холбаштыр Чазактың саналын илереткен бижик) ат салган. Аңаа үндезилээш, “Стратегтиг шинчилел төвү” фондузу чүък баазазының кедизинге үнелел бээр ажылды эгелей берген.
Төлевилел федералдыг төптүң деткимчези-биле даштыкы партнёрлар— Моол болгаш Кыдат биле Россияның демир-оруктары-биле идепкейлиг кады ажылдажылганың түңнелинде боттанып турар. Бо ажыл Россияның Президентизи Владимир Путинниң шыңгыы даалгазы ёзугаар чоруп турар.
Уруглар эмнелгезиниң тудуу
«РФ-тиң Кадык камгалал яамызы-биле немелде акшаландырыышкынны тып алдывыс. Уруглар эмнелгезиниң тудуу 2027 чылда доосту бээр” – деп, Владислав Ховалыг чугаалаан.
Чогум черле каш баш малдыг бис?
Көдээ чурттакчы чон малды албан ёзузу-биле автоматчыткан системаларга бүрүткедип турары дээш, сагыш човаашкынын илереткен. Республика Баштыңы оларны сагыш човаар чылдагаан чок деп оожургаткан.
2024 чылда ажыглалче кирген «Хорриот» федералдыг медээлер системазы регионнуң херек кырында бар мал бажының эрткен чылдарның статистиктиг отчёттарында сан-чурагайлар-биле каржып турарын илереткен. Бо системада электроннуг даңзыже өреге бүрүзүнде малдың баш санын чаңгызын-даа арттырбайн, шуптузун киирер ужурлуг. Тываның чурттакчы чону ам-даа «Хорриотче» малын чедир кииртип четтикпейн турары-биле ажыл ам-даа доозулбаан.
Владислав Ховалыг «Хорриот» системазын чогум черле кайы хире малдыг бис деп чүүлдү шын сайгарып көөрүнге болгаш республика иштинге малдың аай-дедир шимчээшкинин хайгаараарынга эптиг деп үнелээн.
2025 чылдың эгезинде Тываның бүгү ажыл-агыйларынга 99,69 муң баш чылгы мал, 176,54 муң баш мыйыстыг бода мал болгаш 696,68 муң шээр мал бүрүткеттинген. 2023 чылга деңнээрге, мыйыстыг бода малдың баш саны 8 хууга, а шээр малдың баш саны 29,2 хууга баткан.
Тывада ышкаш шак мындыг байдал Сибирь федералдыг округтуң бүгү мал ажыл-агыйларында тургустунуп келгенин Владислав Ховалыг демдеглээн. Бүдүн Сибирьде мыйыстыг бода малдың баш саны 14 хуу, шээр малдың – 27,5 хуу кудулаан. Шак-ла мындыг байдал Төп федералдыг округта база илерээн. Ында 2021 чылдан 2024 чылдың төнчүзүнге чедир малдың электроннуг чизезин кылып келген түңнели.
Чөленгииш болган төп
Оон ыңай Донецкиде кончуг чугула төп ажыттынганының дугайында база чугаалашкан. Ол төп тускай шериг операциязының киржикчилеринге болгаш оларның өг-бүлелеринге, чоок улузунга бүгү талалыг деткимчени берип турар быжыг чөленгииш болу берген.
Ол ышкаш ТШО-га амы-тынындан чарылган дайынчыларның өг-бүлелери, чоок улузу-биле ажыл чоруттунуп турарын онзалап демдеглээн. Донда Ростов хоорайда чок болган дайынчыларның мөчүзүн чедирип турар төп ажылдап турар. Дайынчыларның чоок улузунга ДНК дужаары болгаш өске-даа айтырыгларны шиитпирлээринге эптиг болзун дээш Чаңгыс аай координация төвүн тургускан. Ооң шөлү 150 дөрбелчин метр, ында 4-5 өрээл бар. Ажылды углап-баштаар ажылдакчыларны ында быжыглаан. Ис чок читкен дайынчыларны болгаш оларның мөчүзүн ап келген дөргүл-төрелдеринге эптиг болзун дээш, транспорт хандырылгазын тургускан: ол автотранспорт демир-орук вокзалындан келген улусту уткуп алгаш, чедер черинге чедиргеш, чоруп турар улусту үдеп чедирип турар. Амгы үеде ол ажылды чурумчудуп, доктаамал болдурары-биле ажыл уламчылавышаан.
2026 чылда Тываның Чазааның мурнунда салган сорулгалары
Ооң чугаазы-биле алырга, республиканың Чазааның мурнунда бо чылын эгелээн национал төлевилелдер болгаш федералдыг программаларның иштинде планнарны чоокку үеде боттандырар сорулга салдынган. Ол программаларның иштинде республикага чоокку беш чылда ниитизи-биле 40 миллиард рубль түңнүг социал адырже, хоорай хүрээлеңин чаартырынче дээш оон-даа өске адырларже угланган 370 ажыг хемчег планнаттынган
Владислав Ховалыг кем-херек үүлгедиишкиннерин болдурбазы, хоойлуга удур арага садары-биле демисел айтырыгларынга харыылап, Кызылда болгаш республикада идегелдиг төлевилелдерни сайгарган.
«2026 чылдан 2030 чылга чедир регионнуң комплекстиг хөгжүлдезинче угланган улуг хемчээлдиг тудуг болгаш капиталдыг септелгени планнаан. Ынаар 370 ажыг төлевилелдер кирип турар. Ниитизи-биле 40,4 миллиард ажыг рубль-дир» — деп, ол чугаалаан.
Дыка хөй хамаатылар ажы-төлүнүң келир үези дээш сагыш човаар дээрзи билдингир. Ынчангаш көдээ черлерде школа өөредилгезиниң шынарын хандырар дээш, Чазак чүнү кылып турарыл дээн ышкаш айтырыглар эвээш эвес болган. Көдээ черниң башкызы дээн ышкаш федералдыг программа-биле кызыгаарланмайн, көдээ суурларга ажылдаар күзелдиг аныяк специалистерге материалдыг деткимчени көргүзүп турар. Шак ол регионалдыг деткимчениң ачызында 2021 чылдан бээр республиканың школаларынче 336 аныяк башкыны хаара тудуп, ажылга тургускан дээрзин Владислав Ховалыг демдеглээн.
Дорт дамчыдылгага көрүп четтикпээн айтырыгларның харыызын массалыг информация чепсектерин таварыштыр дыңнап болур. Чамдык хамаатыларның боттары-биле харылзажыр, а бир чамдык улустуң айтырыгларын яамылар болгаш албан черлери харыылаар.
Декабрь 12-де регионнуң Тудуг яамызы Кызыл хоорайның Улуг-Хем кудумчузунуң 8 дугаар бажыңының чурттакчылары-биле ужурашкан. Ол Тываның Баштыңының дорт дамчыдылгазынга баш удур киирген айтырыының харыызы дээрзин сагындыраал.
Айдың ОНДАР белеткээн.
Буян Ооржактың тырттырган чуруу.
“Шын” №49 2025 чылдың декабрь 18