Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг баштаан Тываның делегациязы Санкт-Петербургта «Экспофорум» конгресс-делгелге төвүнде Санкт-Петербургтуң делегей чергелиг XXIX экономиктиг шуулганга Россия Федерациязының регионнарының коллективтиг делгелгезинге республика бодунуң экономиктиг чедиишкиннерин болгаш инвестиция төлевилелдерин таныштырган.
«Тывага бо дээрге боттарывысты алдаржыдып, улуг бизнести болгаш федералдыг деткимчени хаара тудуп болур чылдың кол шөлдериниң бирээзи-дир» — деп, Тываның Баштыңы МАХ мессенджерде бодунуң каналынга дыңнаткан турган.
Шуулганның бирги хүнүнде-ле «Ареал» компания-биле стратегтиг дугуржулга чардынган. Кады ажылдажылга регионнуң комплекстиг хөгжүлдезинче, ооң иштинде чаа ажылчын олуттарны тургузарынче, инвестицияларны хаара тударынче, социал инфраструктураны чаартырынче угланган. Кызылга кадыкшылы кошкак уругларга спорт залын тудары база «Кызыл — Эрзин— күрүне кызыгаары» автомобиль оруунуң септелгезин акшаландырары инвесторнуң планнарында кирген.
Санкт-Петербургтуң делегей чергелиг экономиктиг шуулганының (ПЭМФ) үезинде Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Индияның бизнес каттыжыышкыны-биле кады ажылдажылга дугайында документиге атты июнь 5-те салган. Ужуражылга үезинде Тываның Баштыңы индий таланы IV делегей чергелиг буддийжи шуулганче чалаан.
Эрткен чылын Санкт-Петербургтуң делегей чергелиг экономиктиг шуулганының шөлүнге Россияда кыдат сайгарлыкчыларның «Элус» эвилели-биле Тыва Республиканың ажыл-агыйжы харылзаазы тургустунган. Ужуражылга үезинде партнёрлар логистикаже кичээнгейни угландырган. Тываны тавартыр Төп Евразия коридору Россия, ылаңгыя Сибирь регионнары-биле экономиктиг харылзааларны хөгжүдеринге эң-не идегелдиг орук дээрзин олар демдеглээннер. Чер адааның казымалдарын шиңгээдири, чиг этти бүрүнү-биле болбаазырадыры, агроүлетпүр комплекизинге амгы үениң технологияларын киирери база бир тема болган.
«Яндекс» Алисаны тыва дылга чугааладып өөредир
Санкт-Петербург шуулганының үезинде Тываның Чазаа биле «Яндекс» компанияның кады ажылдажылга дугуржулгазынга Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг биле компанияның регионалдыг харылзаалар талазы-биле директору Антон Москаленков атты июнь 5-те салган.
Тыва 2016 чылдан бээр «Яндекс»-биле кады ажылдап турар. Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институду-биле кады ажылдааш, компанияның сервизинче тыва дылды киирген, ооң иштинде «Поиск» (Дилеп-тывар) биле «Яндекс-Переводчик» (яндекс-очулдурукчуну). Нейрончеткилерин өөредиринге чүс-чүс муң сөс каттыжыышкыннарын болгаш сөстерни чыыр улуг ажылды чоруткан.
«Ам дараазында стратегтиг сорулгавыс – тыва дылдың ниити Национал корпузун тургузары” — деп, Владислав Ховалыг чугаалаан.
Кады ажылдажылга керээзинге аттарны салган
Санкт-Петербургтуң делегей чергелиг экономиктиг шуулганының үезинде Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Томск облазының губернатору Владимир Мазур-биле кады ажылдажылга дугуржулгазынга атты салган. «Ооң мурнунда дугуржулга бодунуң үре-түңнелдиин бадыткаан: өөредилге, культура, бизнес дээш өске-даа угланыышкыннарда кады ажылдажылга шуудаан. Кады ажылдажылганың ачызында Кызыл биле Томск аразынга авиарейсти ажылдадыр болгаш оларны субсидиялаар талазы-биле чугаалажылга идепкейлиг чоруп турар” — деп, Тываның Баштыңы демдеглээн.
Президентиниң Сибирь федералдыг округта бүрүн эргелиг төлээзи Анатолий Серышевтиң база Сибирьниң шупту субъектилериниң баштыңнарының болгаш губернаторларының киржилгези-биле «Улуг Сибирь» стендини ажыткан.
«Бистиң макрорегиону- вус – крайлар болгаш республикаларның улуг өг-бүлези, чаңгыс деминиң демдээ-дир. Күчү-күштүг экономиктиг, инвестициялыг болгаш культурлуг арга-шинээвисти кады таныштырар бис. Ол күштүг команданың кежигүнү кылдыр республиканы төлээлеп турарывыс өөрүнчүг-дүр» — деп, Владислав Ховалыг делгелгениң байырлыг ажыдыышкынынга чугаалаан.
Бизнес-Хөй-ниити капиталының стандартын ажыглалче киирер
Россияның Президентизи Владимир Путинниң даалгазы-биле Россия Федерациязы 2025 чылда бизнеске хөй-ниити капитал стандартын ажылдап кылгаш, ону боттандырып эгелээн.
Тываның Баштыңы «Хөй-ниити капиталы» АНН-биле республикага Хөй-ниити капиталының бизнес-стандартын боттандырар дугуржулгага атты салган. Владислав Ховалыг социал четкилерде дыңнатканы болза, ол дугуржулга регионнуң хөгжүлдезинге харыысалгалыг сайгарлыкчы чорукту деткиир механизмнерни ажылдап кылырын база ооң киржилгезин деткиир сорулгалыг.
Россияның эң улуг автомобиль корпорациязы болгаш аар чүък сөөртүр машиналар бүдүрүкчүлериниң бирээзи «КамАЗ» ПАН-биле республикага база ооң экономиктиг хөгжүлдезинге ужур-уткалыг база бир дугуржулга чардынган.
«Дугуржулгада даг-тывыш болгаш тудуг бүдүрүлгелерин аар техника-биле хандырары, республика девискээринге ачы-дуза четкизиниң хөгжүлдези, мергежилдиг кадрлар белеткели кирген. Бо кады ажылдажылга бистиң инфраструктуравыстың хөгжүлдезинге улуг идигни берип, регионнуң үлетпүр аргаларын долузу-биле ажыдарынга дузалаар дээрзинге бүзүрээр мен»— деп, Владислав Ховалыг «КамАЗ»-биле кады ажылдажылганың келир үезинге үнелелди берген.
Ажыл-агыйжы харылзааны быжыглаан
Шуулганның сөөлгү хүнүнде Томск облазы, Татарстан Республика база Белорусь-биле дугуржулгаларга Владислав Ховалыг атты салган.
Беларусь Республиканың төлээлери-биле чарган дугуржулгада ийи регионнуң садыг-экономиктиг, эртем-техниктиг, социал-культура угланыышкыннарынга кады ажылдажылга көрдүнген. «Кады ажылдажылгавыс бистиң республиканың чурттакчыларынга ажыктыг болгаш Тыва биле Беларусьтуң аразында эш-хуу харылзааларны быжыглаар дээрзинге бүзүрээр мен» — деп, Владислав Ховалыг социал четкилерде Беларусьтуң төлээлери-биле ужуражылгазын допчулаан.
Татарстан-биле чардынган 2028 чылга чедир күштүг дугуржулгада туризм, көдээ ажыл-агый, өөредилге болгаш сан-чурагай хөгжүлдезиниң адырында төлевилелдерже онза кичээнгей угланган.
Владислав Ховалыг биле Татарстанның Раизи (баштыңы) Рустам Минниханов аңгы ужуражылга үезинде, регионнарда байдалды болгаш амгы үеде ажыл-агыйжы айтырыгларны чугаалашкан. Ийи тала ооң мурнунда дугуржулганың элээн каш социал-экономиктиг төлевилелдерни кады чедиишкинниг боттандырганын база демдеглээн.
Владислав Ховалыгның Омск облазының губернатору Виталий Хоценко-биле чарган дугуржулгада чоокку үш чылда кады боттандырар хемчеглер планын бадылаан. Ооң мурнунда дугуржулганың 70 ажыг хуузу күүсеттинген – өөредилге, культура, спорт, медицина талазы-биле регионнар аразында бот-боттарынга ажыктыг кады ажылдажылганың түңнелдери бо хүнде көскү.
Эрткен чылын Тыва Республикага рекордтуг – 467 муң дөрбелчин метр чурттаар оран-саваны дужаап, чуртта 10 тергиин регионнар санынче кирген. Бо чылдың майда күрүнениң Баштыңы регионнуң губернатору Владислав Ховалыг-биле ужурашкаш, чиигелделиг ипотека чээлизиниң программазын узадыр айтырыгны ажылдап эгелээр даалганы берген.
Владислав Ховалыг Россияның тудуг сайыдының оралакчызы Никита Стасишин-биле Тывага чиигелделиг ипотеканы узадырының дугайында тодаргай чугаалашкан. «Ийи хуу ипотеканы узадыры бистиң муң-муң өг-бүлелеривистиң чаагай чоруунга дорт салдарлыг болгаш республиканың тудуг адырының чедиишкиннерин быжыглаарынга дузалаар»— деп, Владислав Ховалыг ужуражылга дугайында демдеглээн.
Владислав Ховалыг чиигелделиг чээлилерге турум негелде тус черниң тудуг компанияларынга чаа чуртталга тудуунуң хемчээлин бүзүрелдии-биле көвүдедир арганы бергенин демдеглээш, регионнуң социал эгелээшкиннерин деткип турары дээш, федералдыг яамыларның болгаш ведомстволарның удуртукчуларынга четтиргенин илереткен.
Ажаалга банкызы-биле кады ажылдажылганы быжыглаан
Россияда болгаш Барыын Европада эң улуг универсалдыг банк – Ажаалга банкызы саң-хөө организациязы-биле стратегтиг эштежилге дугуржулгазын чарганын Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг МАХ национал мессенджерде бодунуң каналынга дыңнаткан.
Республикага идегелдиг болгаш чедимчелиг партнёр кылдыр «Сбер» бодун бадыткаан. Банкының президентизи Герман Греф-биле хууда ужуражылга үезинде Владислав Ховалыг регионнуң банк-биле кады ажылдажылгазы баштайгы түңнелдерни көргүзүп эгелээнин демдеглээн. 2025–2026 чылдарда саң-хөө дузазының ниити хемчээли 156 млн рубль четкен, ону өөредилге, кадык камгалалы, туризм болгаш хөй-ниити шөлдериниң хөгжүлдезинче угландырган. Республикаже кичээнгейни салып, үр үе дургузунда кады ажылдажылгага белени дээш, Герман Грефке болгаш Ажаалга банкызының бүгү командазынга четтиргенин Тываның Баштыңы илереткен.
ТР-ниң Чазааның медээлеринден Ш. ЛОПСАҢ белеткээн.
Чуруктарны ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан алган.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...