Чүргүй-оол Доржу, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
Чүргүй-оол Доржунуң шүлүктериниң баштайгы чыындызы «Ай чаазында йөрээл» деп ат-биле 1989 чылда чырыкче үнүп кээрге, аныяк авторнуң чогаадыкчы ажылын “Шүлүктериниң хөөнү уян, бижээн аяны Сергей Есенинниң шүлүктеринге чоок” деп Тываның шылгараңгай чогаалчыларының бирээзи Александр Даржай үнелээн. Ону дараазында шүлүктүң одуругларындан ол эскерген чадавас.
Сууруңга чорааныңның
Сураан бертен дыңнап ордум.
Төөгүүр болза, солун медээң
Төнчүзү чок, көвей-ле боор.
Амыдырал оккур тевиин,
Ажы-төлдүң салым-чолун,
Кызыл-дустаан күжүрлерни,
Кыстыг болган иелерни,
Чеже куда дүжүргенин,
Четче санап, кайын төдер...
Ол-даа канчаар, чүгле чаңгыс
Орук кыдыында чодураалар,
Чазын ынчан чоруурумда,
Салбаан чайып турган чүвейн.
Чарашпайлар кандыг-дырлар?
Шагдагы дег чазык-чаагай,
Шагжап, кадып, сына бербээн,
Саглаңайнып турулар бе?
Филология эртемнериниң кандидады, Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Чүргүй-оол Михайлович Доржу Өвүр кожууннуң Торгалыг суурга 1949 чылдың октябрь айның 16-ның хүнүнде төрүттүнген. Төрүттүнген үезиниң дугайында “Өлчей чуртум, ынак-тыр мен” деп шүлүүнге мынчаар чараштыр, номчукчунуң караанга чуруттуна бээр кылдыр ол бижээн.
Күзүрүмнер ширтектелдир черни чөргээн,
Күскү доңдак күдүрээни хаарып турар
Сериин өйде төрүттүнүп кээримге,
Черим, мени эргеледип, чассыткан сен.
Чүргүй-оол Доржу Торгалыг ортумак школазын дооскаш, Кызылдың педагогика институдунуң филология факультединче өөренип кирген. Институтка өөредилге үезинде ооң бижээн илеткелдеринге болгаш рефераттарынга дыл эртеминге хандыкшылдыы илерей берген. Ынчангаш школага башкы ажылындан Тываның дылдың, литератураның болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга эртем ажылынче ол шилчээн. Россияның Эртемнер академиязының дыл-шинчилел институдунуң аспирантуразын дооскан. Тыва дылга хамаарыштыр дөртен ажыг эртем ажылдарын бижээн. Чүргүй-оол Михайловичиниң салым-чаяаны эртем-биле кызыгаарлаттынмаан. Бодунуң шүлүктер бижиир салым-чаяанын мынчалдыр уран-чечен кылдыр ол тайылбырлаан.
Шынап чүге шүлүк бижиир апарганым
Чылдагаанын ам-на сеңээ ажыдып бээйн:
Хуулгаазын Бойдус биле Ынакшылда
Кудам-чамым доңнаттынган – чылдаа чүве.
Чогаалчы чүгле шүлүктерни бижип чораан эвес, чечен чугааларны база бижип, орус, кыдат, казах чогаалчыларның шүлүктерин тыва дылче очулдурган. Чүргүй-оол Доржунуң чогаадыкчы ажылынга поэзия колдап турган.
* * *
Чаашкында кызаңнааш бооп чырый берем,
Диңмирээшкин үнү-биле харыы салыйн.
Чараш сарыг чечек болам, бүрүң суйбап,
Дидиренчиг шалың болуп мөңгүннелийн.
Дүмбей дүне кудай тиин кырлап чорааш,
Дүжүмде дег чедип келгеш, кожа орам.
Чайык, чаңнык оду-биле ынак мен деп,
Чайгы дээрге чайынналдыр бижип берем.
БИЛЧИ БЭЭР БИС
Эникчигеш, чүге менче
Элдепсинип көөрүң ол?
Карактарым сээңии дег,
Кара боорга, кайгадың бе?
Азы чажыт, солун чугааң
Ааска кээрге, дидинмейн,
Эгениксеп, эвин дилеп,
Ээртинип туру сен бе?
Ажырбас боор, күжүр өңнүк,
Артык-тудуу сөстер чокка
Сеткиливис чажыттарын
Четче билчип аар боор бис.
ЧАЙЫКТЫГДА
Көңгүс душ бооп таварышкаш,
Хөөрежип олурган бис.
Кезек чайык кедеңгирлеп,
“Кезээн” чайып, хөме келчик.
Далаш-биле былдай маңнап,
Талдар безин четпейн чорааш,
Сугга кирген өргелер дег,
Шулу көк мөөн апарган бис.
“Чүү кончуг дешти берген,
Чүдеренчиг кудайыл” – деп,
Шыжыгыксап химиренгеш,
Шыргай талга чаглактандың.
Саарылган чайык дозуп,
Сагыш-хөңнүм улам сергеп,
Бойдустуң ол хайыразын
Бодум хуумда йөрээп турдум.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn