Ойдан-оол ХӨВЕҢМЕЙ, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
ССРЭ-ниң Журналистер, Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү Хөвеӊмей Ойдан-оол 1938 чылдың октябрь 25-те Чөөн-Хемчик кожууннуң Дагыр-Шемиге төрүттүнген. Чадаананың ортумак школазын, Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан. Москвага журналистерниң дээди курстарынга өөренип чораан. «Тываның аныяктары» солунга корреспондентилеп, Тыва радионуң чечен чогаал редакциязынга, «Улуг-Хем» чечен чогаал сеткүүлүнге редакторлап ажылдап чораан.
Чогаалдарын 1960 чылдар эгезинде “Шын”, “Тываның аныяктары” солуннарга, «Улуг-Хем» журналга парладып эгелээн. Бичии уругларга ханы уткалыг, чараш чечен чугааларның, улуг эвес хемчээлдиг тоожуларның автору. Баштайгы ному 1967 чылда «Оттуг-Мыйыс» деп ат-биле чырыкче үнген. 1980 чылда «Чаптанчыг Уранмаа» деп ному парлаттынган. Хөвеӊмей Ойдан-оолдуң бичии уругларга чогаалдарының чыындызын 2006 чылда «Чаптанчыг Уранмаа» деп ат-биле үндүрген.
Совет үениң уруглар чогаалчылары Корней Чуковский, Сергей Михалков дээш өске-даа совет чогаалчыларның бичии уругларга шүлүктерин Хөвеӊмей Ойдан-оол тыва дылче чаптанчыг сөс-домактыг кылдыр очулдурган. Георгий Ладонщиковтуң шүлүктери Хөвеӊмей Ойдан-оолдуң тыва дылче очулгаларынга аңгы ном кылдыр “Бичии өңнүктеримге” деп ат-биле үнген.
ҮЗЕР ӨШКҮ
Үе-дүптен бистиң суурга
Үзер өшкү тояап чораан.
Куржаг хээлиг мыйыстарлыг,
Кудумчунуң хааны өшкү.
Илчирбелиг каржы ыттар
Үзер өшкү көрүп кааштың,
Ис чок чидер – дезиптерлер,
Үгээн орта хоруп хүнзээр.
Чааскаан суурдан ырай бергеш,
Шаанга киир оъттаар өшкү.
Чазый-чилби бөрүлер суг
Чагдай албас, сестир өшкү.
Канчангаш-ла бир-ле катап
Кара-хөктүг чүве болган.
Хураган кээп өшкү-биле
Күжүн шенеп месилдешкен,
Үзер өшкү дээрзин билбейн,
Үскүлешкеш, ойтур үскен.
ДУРУЯАЛАР
Дүдүскөктүг
Шынаа, хову кыры-биле
Дуруяалар
Чылар-чылбас ужуп чораан.
Чиңгир-ногаан
Шивижиктер чапты берген
Эрээн эзим
Ээнзиргей көстүп чыткан.
Каас чараш
Хадыңчыктар селберерген
Алаак-шынаа
Ажык-шөлээн көстүп турган.
Кударанчыг
Кускуннашкан дуруяалар
Эргим черин
Эргий ужуп байырлашкан.
Бичии уругларга чогаалчы Хөвеӊмей Ойдан-оолдуң бижээн чаптанчыг чечен чугаалары сургаал уткалыг эвес, лириктиг хөөнү-биле ылгалдыг.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn