Апрель 26-да, улуг-хүнде, Чадаанага Тываның муниципалдыг тургузуглар ассоциациязының XII съездизи болуп эрткен. Муниципалдыг төлээлерден аңгыда, Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг, Дээди Хуралдың Даргазы Каң-оол Даваа, регионалдыг яамылар болгаш ведомстволар удуртукчулары съездиниң ажылынга киришкен.
Муниципалдыг тургузуглар ассоциациязының даргазы база Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралының баштыңы Ирина Казанцева съездини ажыдып, чыылганнарга муниципалдыг ажылдакчыларның профессионал байырлалы – Тус чер бот-башкарылга хүнү-биле байырны чедирген. Республика Баштыңы муниципалдыг коллегаларынга өөрүп четтириишкинниң сөстерин илереткен. Олар хоорайлар болгаш суурлар чурттакчылары-биле харылзажып тура, хүн бүрүде төлээлеп, күрүнениң арны болуп чоруурун Владислав Ховалыг демдеглээн.
Тываның Баштыңы тус чер бот-башкарылгазының хөгжүлдези системалыг деткимче болгаш амгы үениң башкарылга арга-хевирлери чокта болдунмас дээрзин база демдеглээн. Муниципалитеттерниң арга-дуржулга солчулгазының болгаш сонуургалдарын камгалаарының чаңгыс аай шөлү апарган Бүгү-россияның тус чер бот-башкарылгазын хөгжүдер ассоциация тус чер бот-башкарылгазынга ындыг деткимче апарган. Эрткен чылын Бүгү-россияның тус чер бот-башкарылгазын хөгжүдер ассоциациязы тус чер бот-башкарылгазының талазы-биле РФ-тиң хоойлужудулгазын сайзыраңгайжыдар, муниципалдар болгаш регионнар аразында ажылдажылганы хөгжүдер, тус чер бот-башкарылга органнарынга кадрлар белеткээр төлевилелди ажылдап кылыр болгаш боттандырар, эң эки муниципалдыг арга-дуржулгаларны өөренип көөр болгаш нептередир ажылдарга «Чаңгыс демниг Россия» партиязы-биле кады ажылдажылга дугуржулгазынга атты салган.
Съездиге он хире ажыл-агыйжы айтырыгларны сайгарып көрген. Съездиниң делегаттары «Тываның тепкиижи-2026» сайгарлыкчы эгелээшкиннерни деткиир ээлчеглиг республика чергелиг мөөрейниң негелделерин бадылаан. Оон аңгыда 2026 чылда IV делегей чергелиг буддийжи шуулганга белеткел үезинде хөй-ниити шөлдерин чаагайжыдарының планнарын база көрген.
Тываның найысылалында оруктарны, машина тургузар черлерни септеп, херимнерни болгаш бетон бордюрларны солуур. Чурттакчылыг черлерни ногаанчыдары база планнаттынган. Чижээ, Кызылга 3,3 муң ажыг ыяштарны база 266 муң хире чечектерни тарып олуртур.
Хөй-ниити девискээрлерин чаагайжыдар даалганы шупту муниципалдыг тургузуглар алган. Буддийжи шуулганга киржир планнарын майның 15-ке чедир бадыладыр ужурлуг. Муниципалдыг тургузуглар ассоциациязы ол ажылды дүүштүрүп хынаар.
Бот-башкарылга хүнүнге тураскаадып, күрүне шаңналдарын тыпсыр езулалды съезд үезинде эрттирген. Тываның Баштыңы аңгы-аңгы адырларда профессионал ажыл-чорудулгазы болгаш хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы-биле шылгараан төлээлерге муниципалдыг тургузуглар ажылдакчыларының профессионал байырлалында хүндүлүг шаңналдарны тывыскан.
Россия Федерациязының Президентизиниң чарлыы-биле «Ада-чурт мурнунга ачы-хавыяазы дээш» орденниң II чергениң медалы-биле Мөңгүн-Тайга кожууннуң «Мөген-Бүрен» кызыгаарлаттынган харыысалгалыг ниитилелиниң кол бухгалтери Зоя Шожаловна Сюрюнмаа күш-ажылчы чедиишкиннери болгаш хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш шаңнаткан.
Тыва Республиканың Баштыңының Айтыышкыны-биле Тыва Республиканың Баштыңының Өөрүп четтириишкин бижиктерин тус чер бот-башкарылга органнарынга хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш дараазында ажылдакчыларга тывыскан:
– Тыва Республиканың «Барыын-Хемчик кожуун» муниципалдыг районнуң Баштыңы-Төлээлекчилер хуралының даргазы Артур Морозовович Ооржакка;
– «Тыва Республиканың Улуг-Хем кожууну» муниципалдыг район чагыргазының социал адыр талазы-биле килдистиң начальниги Чинчи Валерьевна Натпий-оолга;
– Тыва Республиканың Тожу кожууннуң чагырга даргазының амыдырал-хандырылга талазы-биле оралакчызы – кожуун төвү Тоора-Хем суурнуң айтырыгларының талазы-биле эргелелдиң удуртукчузу Солангы Адар-оолович Успунга;
– культура болгаш уран чүүл адырынга ачы-хавыяазы, хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш Тыва Республиканың Таңды кожууннуң Арыг-Бажы сумуда көдээ суурнуң культура бажыңының директору Эдуард Пырай-оолович Ензакка тывыскан.
Тыва Республиканың Баштыңының Чарлыы-биле Тыва Республиканың Баштыңының Хүндүлел бижиктерин:
– тус чер бот-башкарылга органнарынга хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш Тыва Республиканың «Чаа-Хөл кожуун» муниципалдыг район чагыргазының херектер башкарыкчызы Марианна Алдын-ооловна Сагаандайга;
– социал камгалал адырында хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш Кызыл хоорайның Өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвүнүң директору Чодураа Хүлеровна Донгакка;
– харылзаа адырын хөгжүдеринге үлүг-хуузу болгаш бедик профессионал чоруу дээш «Россияның почтазы» акционерлиг ниитилелдиң Тыва Республиканың федералдыг почта харылзаазы эргелелдиң Чадаана почтамының Чадаана почта харылзаазының 3-кү класстың почта салбырының почтальону Екатерина Утайбановна Кууларга тывыскан.
«Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг аттарны:
– өөредилге адырында ачы-хавыяазы болгаш хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш Эрзин кожууннуң Соян Чакар аттыг Эрзин ортумак школазының сан башкызы Таисия Баадыровна Баяновага,
– Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мугур-Аксы суурнуң №1 ортумак ниити билиг школазының Төрээн чурттуң айыыл чок чоруунуң база камгалалының эге билиглер башкызы-организатор Юрий Донгакович Доштуг-оолга;
– Ак-Довурак хоорайның «Өлчей» лицеи муниципалдыг автономнуг ниити өөредилге организациязының сан башкызы Светлана Айдыңовна Кыргыска;
– Бии-Хем кожууннуң Туран хоорайның № 2 ортумак ниити билиг школазының тыва дыл болгаш чогаал башкызы Александр Мадыр-оолович Сатка тывыскан.
«Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг атты:
– саң-хөө системазынга хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш Улуг-Хем кожууннуң Хоочуннар эвилели биле Пенсионерлер эвилелиниң даргазы Өнермаа Донгаковна Натпитке;
– тус чер бот-башкарылга органнарынга хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш Бай-Тайга кожууннуң муниципалдыг албанның хоочуну Сергей Сээ-Сюрюнович Салчакка;
– «Кызыл кожуун» муниципалдыг районнуң Баштыңы-Төлээлекчилер хуралының даргазы Елена Ивановна Филипповага;
– тус чер бот-башкарылга органнарынга хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш Чөөн-Хемчик кожууннуң муниципалдыг албанның хоочуну Шириин Шыырапович Монгушка;
– хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы дээш ¬ Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалык суурнуң «Чечек» каттышкан хевирниң уруглар садының хеп чуур машинизи Мира Сугдуровна Канданга тывыскан.
«Тыва Республиканың мурнунга ачы-хавыяазы дээш» Тыва Республиканың медалы-биле хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы, өзүп олурар салгалды өөредип-кижизидеринге бедик көргүзүглери дээш Сүт-Хөл кожууннуң Ооржак Тумен-Байыр Арын-оолович аттыг Алдан-Маадыр ортумак ниити билиг школазының директору Екатерина Ыйдымбууевна Ондарны шаңнаан.
– Кадык камгалалының хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузу болгаш хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылы дээш республиканың СПИД-биле демисел төвүнүң клиниктиг лабораторлуг диагностика эмчизи Александр Доткан-оолович Ооржакты,
– тус чер бот-башкарылга органнарынга хөй чылдарда ак сеткилдиг күш-ажылы, бедик профессионал чоруу дээш Каа-Хем кожууннуң чагырга даргазының экономика талазы-биле оралакчызы Светлана Владимировна Созинованы;
– Өвүр кожууннуң Хандагайты сумузу көдээ суурнуң Баштыңы–Төлээлекчилер хуралының даргазы Роза Белек-ооловна Сатты
Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажылы дээш» медалы-биле шаңнаан.