| ТУРГУЗУКЧУ КҮШ-АЖЫЛДЫҢ БОЛГАШ ӨГ-БҮЛЕ ЫДЫКТАРЫНЫҢ ЧЫЛЫНГА |
Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылында тыва парлалганың үндезилекчилери-биле кады үре-түңнелдиг ажылдап чораан хүндүлүг хоочуннарывыс аравыста хөй. Оларның бирээзинге Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, “Ада-иениң алдары” орденниң эдилекчизи Лариса Делбировна Ховалыгны хамаарыштырып болур. Бо чылын ол 75 харлаан юбилейин демдеглеп эрттирген.
Лариса Ховалыгның ажылчы допчу намдарының дугайында чугаалажы бээрге, республика солуннары – “Сылдысчыгаш”, “Эне сөзү”, “Тываның аныяктары”, “Тыва Республика”, “Шынга” ажылдап чораан сураглыг журналистерден аңгыда, Ю. Кюнзегеш аттыг Тываның ном үндүрер чериниң, Кызылдың телестудиязының (амгы “Тыва” КТРК) хоочуннары база культура адырында көскү исти арттырган, бо үеде аравыста чок, билдингир кижилерниң аттары удаа-дараа үнүп кээр. Шак мындыг байлак ажыл-агыйжы амыдыралды чурттап эрткен хоочуннуң бүгү сактыышкыннарын бижиир болза, бүдүн номну-даа парлап болур. Бо удаада солун арнының өкпеленчиг шаа-биле хоочунувустуң дугайында чүүлдү киирдивис.
ЧҮГЛЕ БОТТАН ХАМААРЖЫР
... Кырган-ачам, кырган-авам Барыын-Хемчиктиң Дөң-Терезин, Акка мал малдап чурттап чораан. Оларны 1940 чылдарны төнчүледир мал-маганы-биле Таңды кожуунче көжүрүп эккелген дээр чораан. Авам оларның хөй ажы-төлдүг өг-бүлезинге төрүттүнген. Авамны Екатерина Делбировна Монгуш дээр, ачамны шуут сагынмас-тыр мен. Чаш турумда, чок болган дээр чораан. Мен авамның улуг уруу болуп 1951 чылдың март айда Бай-Хаакка төрүттүнгенимде, кырган-ачамның Делбир деп адынга мээң документилеримни кылдырып каан олчаан Делбировна хевээр артканым бо. Бодумдан бичии Надежда, Оксана деп дуңмаларым авамның Ыдый-оол деп сөөлүнде чурттаан өөнүң ээзинден төрүттүнгеш, Ыдый-ооловналар болган.
Эге класстарны Таңдыга, Барыын-Хемчикке өөренгеш, Кызылдың 2 дугаар школазынга 8 классты дооскан мен. Бичиимден тура амыдыралдың кадыг-бергезин кежимге көрген болгаш, келир үеде эки чурттаар дизе, бүгү чүве чүгле боттан хамааржыр дээрзин билген мен.
ОСТАНКИНО СУУРГАЗЫНДА ШОКАР СААЗЫННАР
8 класс соонда Москваның чиик үлетпүр техникумунче өөренип кирип алгаш, пөс-таавыны канчаар кылып турарын өөренгеш, доозуп турумда, башкыларым улаштыр документилеримни институтче чортупкан болду. Ам канчаар башкыларым ол хире деткип турда, өөренип алыйн дээш, дыка кыскан мен. Аңаа 2 дугаар курска чедир өөренгеш, дыштанылгада Тываже чанып келгеш, дедир чоруур акша-көпеекке бергедешкеш, чоруп шыдавайн, каапканым шын.
Институтка өөренип тургаш, практика үезинде Останкино телебашняга четкеним уттундурбас улуг болуушкун болган. Ол бөдүүн үеде хана долдур чүзүн-баазын шокар саазыннарны (обойларны) чыпшырар деп чүвени бир дугаар ынчан көргеним ол. Оларны чыпшырып тургаш, дыка-ла чарашсынып, магадап турган ийик мен.
Ол үеде деткиптер кижи турган болза, институтту доозуп алган турган болзумза, ажыл-агыйжы амыдыралым бир өске болур турган чадавас боор.
ХАР КӨРБЭЭН КҮДЭЭ
Кызылга келгеш, 1973 чылда Виктор Кожунмаевич Ховалыг-биле танышкаш, дараазында чылында өг-бүле болуп кудавыс дүжүрген бис. Ол боду авиация-биле холбашкан эртемниг болгаш, үр чылдарда Кызылдың аэропортунга бүгү назынында ажылдаан. Чаптанчыг чараш 2 оол, 3 кыстың ынак ада-иези болуп, 53 чыл кады чурттап чоруурувус бо. Уругларывыс улуу арай-ла эрте бистен чарлып чорупкан. Өскелериниң аразында ачазын дөзеп, авиация талазы-биле мергежилдиг кижи чок-даа болза, шупту дээди эртем-билиглиг, аңгы ажыл-амыдыралдыг багай эвес чурттап чорлар. Уйнуктарывысты, оларның уруг-дарыын санаар болза, хөй, 20 ашкан улус. ТШО-да дайынчы хүлээлгезин күүседип турары-даа бар, Вьетнамда амыдырап-чурттап турар уйнуувус-даа бар. Ол чер чурттуг күдээвис хар көрбээн болгаш, албан-биле Тывага кыжын келгеш, дыка сонуургаан. Бо хире улгадып кээрге, ажы-төлүвүс-ле кадык, эки чорда, өскези-даа ажырбас деп бодап чоруур мындыг бис.
КЕНДЕНБИЛЬДИҢ КОЛГОТКИЛЕРИ
Кажан уругларым чаш турда, Кызылдың телестудиязынга бижик кагар машинист болуп ажылдаан мен. Ынчангы телестудияның директорунга Валерий Севилбааевич Шаравии мени ажылга хүлээп алган. Ол үеде хөйге билдингир Сергей Кондинкинни дыка сактыр-дыр мен. Кончуг чымчак сеткилдиг, кезээде мендилежир, “Эки тур силер бе?” деп айтырар, сагыш човаачал, эки кижи деп сактып арткан мен. Телевидениеге үш ай хире ажылдап чоруй, культура шугумунче шилчий берген мен.
Ол үеде Тыва АССР-ниң Культура яамызының инспекторунга ажылдап турган Ростислав Кенденбильдиң чанынга методистеп турдум. Ажыл-агыйының аайы-биле ол дарга кезээде Москвалаар турду. Чаа-ла уруглар сады барып эгелээн ийи ажы-төлүмге кедирер бичии уруглар колготкилерин Кызылдан садып алыры шуут болдунмас, тывылбас боорга, Ростислав Докур-ооловичиге чагыырымга, Москадан садып эккеп турду. Ол ышкаш кара-саваң, хеп чуур порошок дээш өске-даа чугула чүүлдерни аңаа үргүлчү чагып ап турганым дыка сактыр мен. Сураглыг композитор черле аартыктавас, чүгле каттырып каар кижи.
Чаш уругларым өстүрүп алыр дээш, каш аңгы черлерге дакпырлап, Дээди судка, ИХЯ-га шала чуп, солуннарга корректорлап-даа турдум. Оон чоорту Парлалга бажыңының бирги каъдынга “Эне сөзү”, ийиги каътка долузу-биле “Шын” солун, “Тувинская правда” солун үш дугаар каътка, “Тываның аныяктары”, “Сылдысчыгаш”, “Тыва Республика”, “Центр Азии” солуннар болгаш “Башкы” сеткүүлүнүң редакцияларынга, типографияга база ажылдаан мен.
“ТЫВАНЫЫШКА” ЧАРАШ СОЛУН
Бо-ла солуннарның аразындан “Тываның аныяктары” азы “Тываныышка” дижиривис аныяктар колдаан редакцияга солун өрүкчүзү, корректору болуп пенсия назыны четкижемге чедир ажылдадым. Эң баштай мени солуннуң кол редактору Александр Даржай хүлээп алган. Ажыл-агыйга негелдези шыңгыы-даа болза, ол дарга дыка эки, кижизиг кижи чүве. Редакциявыска 20 ажыг кижи килдис аайы-биле спорт, культура, көдээ ажыл-агый дээш өске-даа адырларда аныяктарның ажыл-амыдыралын чырыдып турган. Кезээде каткы-хөг үзүлбес, дыка солун үе чүве. Ылаңгыя байырлалдар уткуштур чурттуң удуртукчуларының байыр чедириишкиннерин салыры албан турган үеде ону манап, орай кежээге чедир ажылдап турдувус. Типографияга коргулчун үжүктерни хол-биле чыып турган болгаш, частына бээрге, катап база эдип кежээлээр боор чүве.
“Тываның аныяктары” солунга ажылдап турган үемде 20 ажыг кол редакторлар солушкан: Николай Өлзей-оол, Шомаадыр Куулар, Светлана Монгуш, Артур Хертек, Михаил Дуюнгар, Эдуард Мижит, Вера Куулар, Карина Донгак (Монгуш) дээш өскелер-даа. Үениң аайы-биле солун кандыг-даа үени көрген, дөмей-ле хөгжүп, тиражы өзүп, номчукчуларын черле салбаан. Корреспондентилер Александр Шоюн, Юрий Дарбаа, Галина Маспык-оол, Чойгана Сат, Карим Монгуш, Омак Чамыян, Надежда Сат дээш өскелерниң-даа бижээн материалдарын номчуур дээш, номчукчулар редакцияга солун арттырбас турду. Ылаңгыя Галина Дулушовнаның чогааткан чечен чугаалары солунга уланчылыг кылдыр үнүп турда, номчукчулар четтикпейн манаар турду. Кажан компьютерге парлаар үе келгенде, кады солун өрүп турган коллегам Римма Дадар-ооловна Монгуш-биле ону дыка дүрген удур шиңгээдип, солунувус көрүштүг болзун дээш, шыдаар шаавыс-биле чаа чүүлдерни немеп тургаш, чыскаар турдувус. Бухгалтеривис Чечекмаа Бадырааевна Узум биске акша-шалыңны үе-шаанда бээр дээш, дыка кызар кижи.
Совет үеде ажыл-агыйжы коллективтер уран чүүл талазы-биле янзы-бүрү көрүлделерге дыка идепкейлиг киржип турган. Мен бодум хуумда бичиимден тура танцылаарынга ынак турган болгаш, доктаамал киржир турдум. Филармонияның, театрның сценаларынга бо-ла көрүлделерге киржип, коллектививис шаңналдыг черни-даа ап турган бис.
Кажан эде тургустунуушкун чылдары эгелээнде, акша-көпеек чедишпес турда, “Тываның аныяктары” солунга 8 ай шалың төлевири чок ажылдап турган үелеривис база турган. Ынчан шупту шыдашкан бис. Демниг, солунну дүжүрбес дээш, кызып ажылдап турган үелеривис-даа бар. 2000 чылдарның эгезинде байдал бичии чүгээртеп кээрге, ажылывыс катап хөгжүп эгелээн. “Тываныышкадан” үнер үе кээрге, Тываның ном үндүрер черинге корректорлап, документилер-биле ажылдаар килдиске ажылдап чоруй “Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы” бедик атты аңаа алган мен. Ооң удуртукчуларынга, коллективинге өөрүп четтиргеним илередир-дир мен.
Үениң маңы дыка дүрген эрте бээрин эскерип, эрткен үемде ажылдап чораан эш-өөрүм, коллегаларым аразындан ам-даа парлалгада Тываның билдингир кижилери болуп ажылдап чоруурунга өөрүвес аргам чок. Ажылдап чорааным улуг солуннар удаа-дараа юбилейлерин эрттирген. Оларның бирээзи “Шын” солун 2025 чылда 100 харлаан. Аңаа тураскааткан чараш хөрек демдээн алганымга өөрүп четтирип, бүгү ажылдап чораан редакцияларымның амгы коллективтеринге моон-даа соңгаар чогаадыкчы чедиишкиннерни, быжыг кадыкшылды күзээр-дир мен.
К. МОНГУШ.
Чуруктарны Л.Д. Ховалыгның хууда архивинден алган.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn