Сөөлгү үеде тыва культура болгаш уран чүүлде "Алдын-Ширээ" ансамблиниң ады алгып, көрүкчүлерниң улуг сонуургалын болдуруп турар. Коллектив чүгле найысылал Кызылга эвес, а республиканың ырак-узак кожууннарынга чедип, оюнун көргүзүп турар. Хоочуннарның бо ансамблиниң дугайында магадал-биле бедик үнелелди берип турары хөйнү чугаалап турар. "Алдын-ширээжилерниң" оюнун октябрь 1-де Улуг назылыглар хүнүнде көргеш, ооң удуртукчузу Анжела Монгуштан сонуургаан айтырыгларымга харыылап бээрин диледим.
— Анжела Эрес-ооловна, ансамбльдиң тургустунган төөгүзүн таныштырып көрүңерем.
— Ансамбль 2022 чылдың апрельде үндезилеттинип тургустунган. Эң баштайгы тургузукчузу — Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, шоумен, режиссёр Владимир Борашевич Ооржак. Ол үеден эгелээш-ле найысылал Кызылдың янзы-бүрү хоорай байырлалдарынга киржип эгелээн бис. Күзеливис бүткени бисти чалгынналдырып, чогаадыкчы ажыл ала-чайгаар хайныгып үнген чүве.
— Куруг черден чүнү-даа эгелеп алыры амыр эвес-ле болгай. Каяа ажылдап, белеткелди чорудуп турган силер?
— «Найысылал» арт-төптүң оран-савазынга репетициялап турдувус. Танцы-сам талазы-биле удуртукчувус Тыва Республиканың улустуң артизи Аян Мандан-Хорлуу апарган. Бо кайгамчык байлак арга-дуржулгалыг хореограф ансамбльдиң киржикчилери боттарының күжүнге бүзүреп, сценаже дидими-биле үнер байдалды үр болбаанда-ла тургузуп шыдаан. Ол дыка хөй чараш танцыларны салып берген. Чаа коллектив бут кырынга туруп, хөйнүң сонуургалын, үнелелин чаалап алганында Аян Владимировичиниң киирген үлүг-хуузу улуг. Ооң тургускан танцылары биле эң-не баштай Абхазияга болуп эрткен "Алдын Майдан-2025" делегей чергелиг мөөрейге киришкеш, 1-ги чергениң лауреаттары болган бис.
— Элээн каш даштыкы мөөрейлерге "Алдын-Ширээ" тиилекчи болган сураан дыңнааш, Тывавыстың чурттакчы чону аажок өөрүп, чоргаарланган болдур ийин.
— Ийе, бисти улуг хүндүткел-биле уткуп ап, тиилекчи болганывыс дыңналы бээрге-ле, байыр чедирип, телефоннап кээр чорду. Удуртукчу даргалар-даа, бөдүүн көрүкчү чондан-даа үнелелди ап, сценага улам күштүг бердинер хуулгаазын күштү биске берип турган.
Кыдатка 2025 чылда эрткен "Алдын шөл" деп делегей чергелиг мөөрейге база 1-ги лауреаттар болдувус. А бо чылын Узбекистанның найысылалы Ташкент хоорайга болуп эрткен "Көшкүн чоннарның кубогу" деп делегей чергелиг мөөрейге чүгле танцы-сам-биле эвес, а ыр-шоорувус-биле катай киришкеш, Гран-при— дээди шаңналды алганывыс төөгүвүске артар алдын арын деп үнелээр-дир мен. Ол аас-кежиктиг хүннерни сактып келгеш-ле, тыва уран чүүлүвүс дээш чоргаарал сеткил-хөңнүвүстү хайныктырып келир.
— Салым-чаяанныг эш-өөрүңнү номчукчуларывыска чоок таныштырып көрем, Анжела Эрес-ооловна.
– Улан-Удэге Чөөн-Сибирьниң культура институдун кады дооскан эштерим Туяна, Александр Седеннер танцылап турарлар. Оларның ийи кызы база хореограф мергежил чедип алганнар. Угбашкыларның бирээзи Буяна Александровнаның тургускан танцы-самын Узбекистанга көргүскеш, тиилекчи болганывысты онзалап демдеглеп каайн.
Самчыларывыс — хореографтар Роберт Монгуш, Буян Лама — бедик мергежилдиг артистеривис-тир. Сценага сагыш-сеткилинден бердинген улус. Буян Лама сценага ойнап турда, чүрээ турупканы чонун, көрүкчүлерин уран чүүл-биле өөртүр дээш, артистеривис кайы хире харыысалгалыг ажылдап чорууру илдең деп көрүп тур бис. Бо ыраажы Белек Монгуш биле самчы Сырга Монгуш оларның өг-бүлези коллективтиң хүндүлүг артистери-дир. Валентина Салчаковна амыдыралын сцена-биле холбаан хоочунувус-тур. Костюмнарны ол боду даарап ап турар. А бис үш даараныкчы эштеривистиң шуптузунга даарап берип турар бис.
— Удавас кызылчыларга "Алдын-Ширээ" база катап концертин көргүзер болгай. Онза-солун чүнү демдеглеп болур силер?
— Чаа программаны бараалгадыр бис. Ынчангаш хептеривисти даарап, репетициялап, дыка чай чок чоруп тур бис. "Кадриль" деп программавыс ёзугаар шупту ырлажып, танцылап турар бис.
— Интервью дээш четтирдим, Эрес-ооловна. Орууңарга чедиишкиннер ам-даа хөй-ле болур болзун деп күзеп, йөрээп тур мен.
— Кичээнгейиңер дээш өөрүп четтирдивис.
Хоочуннарның коллективинде уран чүүлчү династиялар эгин кожа ажылдап турары өөрүнчүг. Ада-иелериниң ынак ажыл-херээн ажы-төл уламчылаары дег аас-кежик кайда боор. Анжела Эрес-ооловна боду база уран чүүлчү өг-бүледен ыраажы-ла болгай. Авазы Ирина Аранчал — Тыва Республиканың алдарлыг артизи, ат-сураглыг "Саян" ансамблиниң үндезилекчилериниң бирээзи. Ыры-самга ынак артистеривистиң династиялары ам-даа немежип-ле турар болзунам.
Светлана ДАЧЫН-ХӨӨ, "Шынның" хоочуну.
Чурукту А.Э. Монгуштуң архивинден алган.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn